Կապ

Դշխո մահաբեր

Amanita phalloides

Մահացու թունավորԱմառ–ԱշունՍակավադեպԿարմիր գիրք
Դաշտային փաստագրում՝ Կ․ Անտաշյան, 5 Օգոստոս 2024, Փամբակ

Ամփոփ

Կենսավայր
Սաղարթավոր · Փշատերև · Խառը անտառ
Սննդառություն
Միկոռիզային
Սուբստրատ
Հող

Այլ անվանումներ

Հայերեն
Դժգույն գարշասունկ
Անգլերեն
Death Cap, Deathcap, The Death Cap
Ռուսերեն
Бледная поганка, Зелёный мухомор

Դշխո (Amanita) ցեղանունի ամբողջական բառահոդվածը

Անվան հիմնավորում

Լատիներեն անվան ստուգաբանությունը 

Տեսակային մակդիրը ծագում է հին հունարեն φαλλός (phallos — առնանդամ, ֆալլոս) և εἶδος (eidos — տեսք, կերպարանք, նմանվող) բառերից՝ բառացի նշանակելով «ֆալլոսաձև» կամ «ֆալլոսի նմանվող»։ Անվանումը տրվել է զարգացման վաղ փուլում գտնվող պտղամարմնի ձևաբանության պատճառով, երբ ընդհանուր ծածկոցից (վոլվայից) դուրս եկող և դեպի վեր ձգվող երիտասարդ սունկը ստանում է բնորոշ գլանաձև-ձվաձև տեսք։

Հայերենում շրջանառվող անվանումների քննությունը 

Տեղական գրականության մեջ արմատավորված «Դժգույն գարշասունկ» անվանումը ռուսերեն ժողովրդական «Бледная поганка» ձևի անհաջող և մեխանիկական պատճենումն է (կալկա)։

  • Ռուսերեն «поганка» բառը (ծագած լատիներեն paganus — «անմաքուր, հեթանոսական» արմատից) կենցաղային, ոչ գիտական հավաքական պիտակ է, որով ժողովրդական խոսքում անխտիր անվանվել են բոլոր տեսակի անուտելի, կասկածելի կամ թունավոր սնկերը։

  • Այս կալկայի կիրառումը հայերենում ստեղծում է տաքսոնոմիկ լուրջ շփոթ. սունկը կտրվում է իր իրական ցեղային պատկանելությունից (Amanita) և ներկայացվում որպես ինչ-որ անորոշ «գարշասունկ»՝ քողարկելով նրա սերտ ազգակցությունը մյուս Դշխոների հետ։

  • Բացի այդ, «դժգույն» մակդիրը մոլորեցնող է, քանի որ այս տեսակի գլխարկը հաճախ ունենում է բավականին հագեցած ձիթապտղականաչավուն, մետաքսափայլ կամ զմրուխտյա երանգ։

Ինչպես ճանաչել

  • Գլխարկ՝ Տրամագիծը՝ 5–15 սմ։ Երիտասարդ վիճակում՝ կիսագնդաձև կամ կոնաձև-ձվաձև, հասունանալիս՝ տափակ-ուռուցիկ կամ լրիվ փռված։ Գույնը փոփոխական է՝ բաց ձիթապտղագույն, դեղնականաչավուն, մետաքսանման արծաթավուն կամ գրեթե սպիտակավուն (հատկապես եզրերի մոտ)։ Մակերեսը հարթ է, մետաքսափայլ, խոնավ եղանակին՝ լորձնոտ, սովորաբար զուրկ է ընդհանուր ծածկոցի մնացորդներից (հազվադեպ կարող են լինել մի քանի սպիտակ, թաղանթանման փաթիլներ)։ Եզրերը հարթ են, ոչ ակոսավոր։

  • Հիմենոֆոր (Թիթեղներ)՝ Ազատ, խիտ, փափուկ, միշտ մաքուր սպիտակ (չեն մգանում և չեն վարդագույնում նույնիսկ հասունացման փուլում)։

  • Ոտիկ՝ 7–15 × 1–2.5 սմ, գլանաձև, դեպի վեր թեթևակի նեղացող, հիմքում՝ ընդգծված պալարաձև լայնացած։ Գույնը՝ սպիտակ կամ բաց կանաչավուն, հաճախ մակերեսին ունենում է բնորոշ մարմարանման կամ զիգզագաձև կանաչավուն նախշեր։

  • Օղակ (Շրջազգեստ)՝ Ոտիկի վերին մասում, կախված (լայն), թաղանթանման, մետաքսյա, վերևից նուրբ գծավոր, սպիտակ կամ թույլ կանաչավուն երանգով։

  • Վոլվա (Պատյան)՝ Խոշոր, ազատ, պարկաձև, խորը բլթակավոր, սպիտակավուն, հաճախ մասամբ թաղված է հողի կամ տերևաթափուկի մեջ։

  • Պտղամիս՝ Մսոտ, առաձգական, սպիտակ (կտրվածքում գույնը չի փոխում, կաշվի անմիջապես տակը կարող է լինել թույլ դեղնականաչավուն)։ Հոտը՝ երիտասարդ նմուշներինը մեղմ, հաճելի (մեղրի թույլ երանգով), հասունանալիս՝ ծանր, տհաճ, քաղցրավուն։ Համը նկարագրվում է որպես մեղմ և հաճելի (չափազանց վտանգավոր խաբուսիկ հատկանիշ)։

  • Միկրոսկոպիա՝ Սպորափոշին՝ սպիտակ։ Սպորները՝ 8–11 × 7–9 մկմ, էլիպսաձև կամ գնդաձև, հարթ, ամիլոիդ (Մելցերի ռեակտիվով ներկվում են կապույտ-մոխրագույն)։

Որտեղ և երբ է աճում

  • Սննդառության կերպը՝ Սիմբիոտրոֆ (միկոռիզագոյացնող)։

  • Համակեցություններ՝ Աճում է հողի վրա՝ կազմելով միկոռիզա հիմնականում լայնատերև ծառատեսակների (կաղնի, հաճարենի, բոխի, շագանակենի), ավելի հազվադեպ՝ փշատերևների (սոճի) հետ։

  • Տարածվածությունը Հայաստանում՝ Հանդիպում է հյուսիսարևելյան և հարավային անտառային գոտիներում՝ Տավուշ (Դիլիջան, Իջևան), Լոռի, Սյունիք (Կապան, Շիկահող)։

  • Սեզոնայնություն՝ Հուլիսից մինչև հոկտեմբերի վերջ (առավելագույն աճը՝ օգոստոս-սեպտեմբեր ամիսներին)։

  • Բնապահպանական կարգավիճակ՝ ՀՀ Կարմիր գիրք (VU — Խոցելի)։ Բնական պոպուլյացիաները սահմանափակ են, հանդիպում է եզակի կամ փոքր խմբերով։

Ուտելիություն / Թունավորություն

  • Կարգավիճակ՝ ՄԱՀԱՑՈՒ ԹՈՒՆԱՎՈՐ (Աշխարհում սնկային մահացու ելքով թունավորումների ավելի քան 90%-ի պատճառը)։

  • Հիմնական տոքսիններ՝

    • Ամատոքսիններ (alpha, beta, gamma-ամանիտիններ) — բարձր ջերմակայուն (չեն քայքայվում եռացնելիս, չորացնելիս կամ մարսողական ֆերմենտների ազդեցությամբ), արգելափակում են ՌՆԹ-պոլիմերազ II ֆերմենտը՝ ընկճելով սպիտակուցների սինթեզը բջիջներում։

    • Ֆալոտոքսիններ (ֆալոիդին, ֆալիցին) — ազդում են բջջաթաղանթների թափանցելիության վրա։

  • Ֆալոիդային համախտանիշի ընթացքը՝

    1. Լատենտ (գաղտնի) փուլ (6–24 ժամ)՝ Ոչ մի ախտանշան չի դիտվում, մինչ տոքսիններն անդառնալիորեն քայքայում են լյարդի հեպատոցիտները։

    2. Ստամոքսաղիքային փուլ (24–48 ժամ)՝ Անզուսպ փսխում, սուր ցավեր, անդադար ջրային/արյունային փորլուծություն, ծանր ջրազրկում։

    3. Խաբուսիկ բարելավման փուլ (3-րդ օր)՝ Ցավերը կարող են մեղմանալ, սակայն արյան մեջ կտրուկ աճում են լյարդային ֆերմենտները (ԱԼՏ, ԱՍՏ, բիլիռուբին)։

    4. Լյարդաերիկամային անբավարարության փուլ (4–7-րդ օր)՝ Դեղնուկ, լյարդի ծանր նեկրոզ, ներքին արյունահոսություններ, կոմա և մահ։

  • Մահացու դոզա՝ Մեծահասակ մարդու համար մահացու է պտղամարմնի ընդամենը 20–30 գրամը (կես գլխարկը)։

Նման տեսակներ

Դշխո կիտրոնաթեփուկAmanita citrinaԳլխարկը ծածկված է դեղնավուն թեփուկներով, ունի կարտոֆիլի կամ բողկի հոտ։Դշխո բունոցավորAmanita vaginataՕղակը բացակայում է, գլխարկի եզրերը խիստ ակոսավոր-գծավոր են։

Հոմանիշներ

Agaricus phalloides Vaill. ex Fr., Amanita phalloides (Vaill. ex Fr.) Secr., Amanitina phalloides (Vaill. ex Fr.) E.-J. Gilbert

Աղբյուրներ

Գրանցումները Հայաստանում

Գրականություն և ստուգման աղբյուրներ

Նույն ցեղի այլ տեսակներ

Amanita ցեղի բոլոր տեսակները