Ցեղի բնորոշ տեսակները
Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
Հայերեն մասնագիտական գրականության, դպրոցական դասագրքերի և համացանցային հարթակների մեջ Amanita ցեղի համար ամենատարածված ու իներցիոն անվանումը եղել է «Ճանճասպան»-ը, ինչպես նաև հանդիպում են «Գարշասունկ» կամ «Ամանիտա» ձևերը։
-
«Ճանճասպան» կալկայի քննադատությունը. Սա ռուսերեն Мухомор անվան կույր, մեխանիկական պատճենումն է։ Էթնոմիկոլոգիական իմաստով միայն կարմիր տեսակն է (Amanita muscaria) պատմականորեն կիրառվել ճանճեր թունավորելու նպատակով (կաթի մեջ դնելով)։ Այդ մեկ տեսակի կիրառությունը տարածել ամբողջ ցեղի վրա և բոլոր ամանիտներին «ճանճասպան» կոչելը կոպիտ մեթոդաբանական ու սնկագիտական սխալ է։ Դա հանգեցնում է աբսուրդային ձևակերպումների, ինչպիսիք են դելիկատեսային Amanita caesarea-ն «Կեսարյան ճանճասպան» կոչելը, որը ճանճ սպանելու հետ որևէ առնչություն չունի։
-
«Գարշասունկ». Գրքային խոսույթում հաճախ օգտագործվում է մահացու Amanita phalloides տեսակի համար («դժգույն գարշասունկ»)։ Այն չունի տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն, ստեղծում է խառնաշփոթ Phallus (Առնասունկ) ցեղի հետ և չի կարող ծառայել որպես ընդհանրական ցեղանուն։
-
«Ամանիտա». Լատիներենից տառադարձում է, որը հայերենի լեզվամտածողության մեջ ոչինչ չի ասում սնկի ձևաբանական կամ որակական հատկանիշների մասին։
Տաքսոնոմիական միֆականացման և խորհրդանիշացման կոնցեպտը. Քանի որ լատիներեն Amanita ցեղանունը տեղանվանական ծագում ունի (Ամանուսի լեռների հետ կապված) և ուղղակի թարգմանությամբ հայերենում չի ստեղծում բարեհունչ, իմաստակիր սնկանուն, կիրառվել է մեթոդական ձեռնարկի VII սկզբունքը՝ տաքսոնոմիական միֆականացումն ու խորհրդանիշացումը։ Ինչպես բոլետայինների դոմինանտ ցեղը հռչակվել է սնկերի արքա՝ Արքասունկ (Boletus), այնպես էլ ագարիկայինների այս շքեղ, օղակակիր, թագավորական տեսքով, բայց և մահացու վտանգավոր ցեղին տրվել է հայերեն բնիկ, ազնվական տիտղոսանուն՝ Դշխո (թագուհի, արքայուստր, տիրուհի)։ Սա ապահովում է կատարյալ տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն և հնարավորություն է տալիս կազմել հստակ տեսակային անուններ։
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
Amanita ցեղն իր զարգացած ծածկոցներով (օղակ + վոլվա) առանձնանում է, սակայն կարող է շփոթվել հետևյալ ցեղերի հետ.
| Saproamanita | Մորֆոլոգիապես շատ նման է, սակայն Saproamanita-ն սապրոտրոֆ է (աճում է բաց տափաստաններում, ավազուտներում, դաշտերում), չունի ծառային միկորիզային կապ, և վոլվան ավելի փխրուն է։ |
|---|---|
| Volvariella (Պատյանաճուկ) | Ունի նույնանման հզոր պատյան (վոլվա) ոտիկի հիմքում, սակայն Volvariella-ն չունի օղակ (շրջազգեստ), իսկ նրա թիթեղներն ու սպորները հասունանալիս դառնում են վարդագույն (այլ ոչ սպիտակ)։ |
| Lepiota (Թեփնուկ) | Ունի օղակ և թեփուկավոր գլխարկ, սակայն Lepiota-ն երբեք չունի ոտիկի հիմքում պարկաձև պատյան (վոլվա)։ |
| Macrolepiota (Հովանոցասունկ) | Խոշոր չափսերի է, ունի շարժական օղակ և թեփուկներ, սակայն զուրկ է վոլվայից, իսկ գլխարկի թեփուկները ոչ թե ընդհանուր ծածկոցի մնացորդներ են, այլ բուն կուտիկուլայի ճեղքվածքներ։ |
| Pluteus (Ասպարակիր) | Ունի ազատ թիթեղներ և աճում է փայտանյութի վրա, սակայն չունի ո՛չ օղակ, ո՛չ վոլվա, իսկ սպորները վարդագույն են։ |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
-
Ռուսերեն: Мухомор (բառացի՝ «ճանճ սպանող/ճանճամորթ»)։
-
Անգլերեն: Amanita, Fly agaric (լատիներեն ձևի պահպանում կամ հատուկ A. muscaria-ի համար՝ «ճանճասունկ»)։
-
Վրացերեն: შხამასოკო (Shkhamasoko — բառացի՝ «թույն-սունկ» / «թունասունկ»)։
-
Թուրքերեն: Gelin mantarı / Sinek mantarı (իմաստը՝ «հարսի սունկ»՝ շքեղության համար, կամ «ճանճի սունկ»)։
-
Պարսկերեն: قارچ مگس (Gharche magas — «ճանճասունկ»)։
-
Գերմաներեն: Wulstlinge, Fliegenpilz (նշանակում է «պալարասունկ/ելուստավոր»՝ ոտիկի հիմքի համար, կամ «ճանճասունկ»)։
-
Ֆրանսերեն: Amanite (լատիներենից ֆրանսիականացված ձև)։
-
Իտալերեն: Amanita (լատիներեն ձևի ադապտացիա)։
-
Լեհերեն: Muchomor (ռուսերենի նման՝ «ճանճասպան»)։
-
Չեխերեն: Muchomůrka (նույն իմաստով՝ «ճանճամահ»)։
Եզրակացություն
Amanita ցեղի համար լեզվաբանորեն, մորֆոլոգիապես և տերմինաբանորեն ամենաճշգրիտ, հզոր ու գիտականորեն հիմնավորված տարբերակն է Դշխո անվանումը։ Այն ամբողջությամբ չեզոքացնում է ռուսերեն «Мухомор» (Ճանճասպան) կալկայի թերությունները, ապահովում է բացարձակ տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն և ստեղծում է ներդաշնակ համակարգ ամբողջ սնկերի դասակարգման մեջ։
Հաստատված ցեղանուն՝ Դշխո (Amanita)
