Ցեղի բնորոշ տեսակները
Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
Գիտական անվանումը լատիներեն՝ Verpa Sw. (1815)։ Անվան հիմքում ընկած է լատիներեն verpa բառը, որը պատմականորեն նշանակել է «տղամարդու սեռական անդամ» (առնանդամ) կամ «ցուպիկ/ձողիկ»
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
Հայերեն մասնագիտական կամ ժողովրդական գրականության մեջ այս ցեղի համար հաստատուն ավանդական անվանում առկա չէ: Ռուսերեն «Сморчковая шапочка» (պաշտոնական տաքսոնոմիայով՝ Verpa bohemica) անվանումից առաջացել է լուրջ տերմինաբանական շփոթություն Morchella (Մորխ) և Verpa ցեղերի միջև: Հայալեզու աղբյուրներում, սոցիալական մեդիայում և հանրամատչելի տեքստերում հաճախ հանդիպում են ռուսերենից կատարված ուղղակի պատճենումները՝ «Մորխային գլխարկ, մորխագլուխ» կամ «Գլխարկասունկ»: Երբեմն հանդիպում է նաև «Թիակիկ» անվանումը, որն իմաստաբանորեն ամբողջովին աղավաղում է սնկի ձևաբանական պատկերը, քանի որ Verpa-ն չունի թիակաձև կառուցվածք:
«Գլխարկասունկ» կամ «Մորխագլխարկ» թարգմանությունները չափազանց նկարագրական են, ծանրաբեռնված, չունեն տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն և ռուսերենի ուղղակի պատճենումներ են:
Հայաստանում Verpa conica տեսակը Վերպա կոնաձև անունով գրանցված է Հայաստանի Հանրապետության Կարմիր գրքում որպես հազվագյուտ, անհետացման վտանգի տակ գտնվող ասկոմիցետային սունկ (հանդիպում է, օրինակ, Շիկահողի պետական արգելոցում, Աղվերանում և հարակից անտառներում): Հստակ ցեղանվան սահմանումն անհրաժեշտ է, որպեսզի բնապահպանական ցուցակներում այն չնույնացվի բուն Morchella (Մորխ) ցեղի հետ:
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
Verpa ցեղն արտաքինով կարող է շփոթվել Morchellaceae և Discinaceae ընտանիքների այլ գարնանային ասկոմիցետների հետ.
| Morchella (Մորխ) | Գլխարկն ամբողջությամբ կամ կեսից սերտաճած է ոտիկին, մակերեսն ունի խորը, մեղրամոմաբջիջ հիշեցնող խորշեր: Verpa-ի գլխարկը ոտիկին միացած է միայն ամենավերին գագաթին և հիմքում լիովին ազատ է: |
|---|---|
| Gyromitra (Կնճռախույր) | Գլխարկն ունի ուղեղանման, գանգուր ծալքեր, ավելի լայն է, անանոն ու հաստ, իսկ ոտիկը կարճ է ու անհամաչափ: Verpa-ի ոտիկը նկատելիորեն երկար է, բարակ և գլանաձև: |
| Ptychoverpa | Հաճախ դիտարկվում է Verpa bohemica-ի հոմանիշ, սակայն տարբերվում է սպորների քանակով (մեկ ասկում 2 սպոր) և գլխարկի ավելի խորը երկայնակի կնճռոտվածությամբ: |
| Helvella (Թամբակ) | Գլխարկն ունի թամբաձև կամ բլթակավոր ձև, ոտիկը հաճախ ակոսավոր է կամ խորշավոր: Verpa-ի գլխարկը կանոնավոր զանգակաձև կամ կոնաձև է: |
| Mitrophora (այժմ ներառված է Morchella-ի կազմում) | Գլխարկը ոտիկին սերտաճած է մեջտեղից, այլ ոչ թե ծայրագույն գագաթից, ինչպես Verpa-ի դեպքում: |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
-
Ռուսերեն: Шапочка, Сморчковая шапочка (նշանակում է «գլխարկիկ» կամ «մորխային գլխարկիկ»):
-
Անգլերեն: Thimble cap, Bell morel (նշանակում է «մատնոցաձև գլխարկ» կամ «զանգակաձև մորխ»):
-
Վրացերեն: ქუდა (Quda — «գլխարկիկ»):
-
Թուրքերեն: Kuzu göbeği mantarı (լայն իմաստով մորխերի խմբում է):
-
Պարսկերեն: کلاهک (Kolahak — «գլխարկիկ»):
-
Գերմաներեն: Verpel, Fingerhutel (մատնանշում է մատնոցաձև տեսքը):
-
Ֆրանսերեն: Verpe (լատիներենից ֆրանսիականացված ձև):
-
Իտալերեն: Verpa (լատիներեն ձևի պահպանում):
-
Լեհերեն: Naparstniczka (նշանակում է «մատնոցիկ»):
-
Չեխերեն: Kačenka (ժողովրդական/նկարագրական անվանում):
Եզրակացություն
Լատիներեն Verpa ցեղանվան համար լեզվաբանորեն, մորֆոլոգիապես և տերմինաբանորեն ամենաճշգրիտ, բարեհունչ ու գիտականորեն հիմնավորված տարբերակն է Առնակոտ անվանումը։ Այն լիովին վերարտադրում է լատիներեն բնագրի իմաստը, ապահովում է տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն և վերացնում է ռուսերեն պատճենումներից առաջացած շփոթը։
Հաստատված ցեղանուն՝ Առնակոտ (Verpa)
