Սնկային թունավորումը, որը գիտականորեն կոչվում է միցետիզմ, կարող է ունենալ տարբեր ելքեր՝ թեթև ստամոքսային խանգարումից մինչև լյարդի ֆուլմինանտ անբավարարություն և մահ։
Ստորև ներկայացված է ուղեցույց՝ հիմնված արդի բժշկական և սնկաբանական տվյալների վրա։
⛔ Կարևորագույն Կանոնը
Եթե կասկածում եք՝ մի՛ կերեք։ Սնկաբանության մեջ «գուցե»-ն անընդունելի է։ Մեկ սխալ սունկը կարող է ճակատագրական լինել ամբողջ ընտանիքի համար։
1. Թունավորման Տեսակները և Ախտանիշները
Ժամանակակից տոքսիկոլոգիան սնկային թունավորումները դասակարգում է ըստ սինդրոմների (ախտանիշների համախումբ) և թաքնված (ինկուբացիոն) շրջանի տևողության։
Ա. Ֆալոիդային Սինդրոմ (Ամենավտանգավորը)
Սա թունավորումների ամենածանր տեսակն է, որը հանգեցնում է մահվան դեպքերի 90%-ին։
- Հարուցիչները ՀՀ-ում և տարածաշրջանում. Դժգույն գարշասունկ (Amanita phalloides), Գարնանային ճանճասպան (Amanita verna), Լեպիոտա ցեղի որոշ տեսակներ։
- Թույնը. Ամատոքսիններ (Amatoxins) – ջերմակայուն թույներ են, որոնք չեն քայքայվում եփելիս, չորացնելիս կամ թթու դնելիս։
- Ընթացքը.
- Թաքնված շրջան (6-ից մինչև 48 ժամ). Սա ամենավտանգավոր փուլն է, քանի որ մարդը թույնն ընդունելուց հետո իրեն լավ է զգում, մինչդեռ թույնն արդեն քայքայում է լյարդի բջիջները։
- Ստամոքս-աղիքային փուլ. Սուր փսխում, «բրնձի եփուկի» նմանվող լուծ, ջրազրկում, որովայնի սուր ցավեր։
- «Կեղծ բարելավում». Ախտանիշները կարող են մեղմանալ, բայց լյարդի և երիկամների քայքայումը շարունակվում է։
- Օրգանների անբավարարություն. Դեղնախտ, կոմա, մահ։
Բ. Նեյրոտրոպ (Նյարդային համակարգի) Սինդրոմ
- Հարուցիչները. Կարմիր ճանճասպան (Amanita muscaria), Հովազային ճանճասպան (Amanita pantherina), Ինոցիբե (Inocybe) ցեղի տեսակներ։
- Թույնը. Մուսկարին, Իբոտենաթթու, Մուսցիմոլ։
- Ախտանիշները (ի հայտ են գալիս 30 րոպեից 2 ժամվա ընթացքում).
- Բիբերի նեղացում կամ լայնացում (կախված թույնի տեսակից)։
- Առատ քրտնարտադրություն և թքարտադրություն։
- Հալյուցինացիաներ, զառանցանք, գիտակցության մթագնում։
- Ցնցումներ։
Գ. Ստամոքս-աղիքային (Գաստրոինտեստինալ) Սինդրոմ
Ամենատարածված և սովորաբար մահացու ելք չունեցող թունավորումն է։
- Հարուցիչները. Շամպինյոն դեղնամաշկ (Agaricus xanthodermus – հաճախ շփոթում են ուտելի շամպինյոնի հետ), որոշ Կաթնասնկեր (Lactarius) և Փշրասնկեր (Russula), եթե ճիշտ չեն մշակվել։
- Ախտանիշները (30 րոպեից 3 ժամ). Սրտխառնոց, փսխում, փորլուծություն, որովայնի ցավ։
2. Տարածված Միֆեր, որոնք Կարող են Կյանք Արժենալ
Հայաստանում տարածված են ժողովրդական «ստուգման» մեթոդներ, որոնք բացարձակապես սխալ են և վտանգավոր։
| ՄԻՖ (Սխալ) | ԻՐԱԿԱՆՈՒԹՅՈՒՆ (Գիտություն) |
| «Եթե եփելիս արծաթե գդալը կամ սոխը սևանում են, սունկը թունավոր է»։ | ՍՈՒՏ Է։ Սևացումը պայմանավորված է սնկում առկա ամինաթթուներով և ծծմբով, որոնք կան նաև ուտելի սնկերում։ Դժգույն գարշասունկը չի սևացնում սոխը։ |
| «Միջատները և որդերը թունավոր սնկերը չեն ուտում»։ | ՍՈՒՏ Է։ Միջատների նյութափոխանակությունը տարբերվում է մարդուց։ Շատ թունավոր սնկեր կարող են լինել որդնած։ |
| «Թունավոր սնկերը տհաճ հոտ ունեն»։ | ՍՈՒՏ Է։ Ամենավտանգավոր Amanita phalloides-ը հաճախ ունենում է հաճելի, քաղցրավուն հոտ։ |
| «Երկար եփելը կամ քացախը չեզոքացնում են թույնը»։ | ՍՈՒՏ Է։ Ամատոքսինները ջերմակայուն են և քիմիապես կայուն։ |
3. Առաջին Օգնություն․ Քայլ առ Քայլ Ուղեցույց
Եթե կերել եք սունկ և նկատում եք վերը նշված ախտանիշներից որևէ մեկը, կամ պարզապես կասկածում եք.
ՔԱՅԼ 1. Ահազանգեք
Անմիջապես զանգահարեք Շտապ օգնություն (1-03 կամ 911 Հայաստանում):
Մի՛ սպասեք, որ ախտանիշները վատթարանան։ Ֆալոիդային թունավորման դեպքում ժամանակը կյանք է։
ՔԱՅԼ 2. Ստամոքսի Լվացում (Մինչ բժշկի ժամանումը)
Եթե տուժածը գիտակից վիճակում է, անհրաժեշտ է հեռացնել սննդի մնացորդները ստամոքսից։
- Տվեք խմելու մեծ քանակությամբ մաքուր ջուր (կամ թույլ աղաջուր)։
- Առաջացրեք փսխում (լեզվի արմատին սեղմելով)։
- Կրկնեք գործողությունը մի քանի անգամ, մինչև դուրս եկող ջուրը մաքուր լինի։
ՈՒՇԱԴՐՈՒԹՅՈՒՆ։ Արգելվում է փսխում առաջացնել, եթե մարդը անգիտակից է, ունի ցնցումներ կամ հղի է։
ՔԱՅԼ 3. Սորբենտներ
Ստամոքսը լվանալուց հետո ընդունեք ակտիվացված ածուխ (1 դեղահատ՝ 10 կգ քաշին) կամ այլ ժամանակակից էնտերոսորբենտներ (օրինակ՝ Էնտերոսգել, Պոլիսորբ)։ Սա կօգնի կապել աղիներում մնացած թույնը։
ՔԱՅԼ 4. Ջրազրկման Կանխարգելում
Տվեք խմելու քիչ քանակությամբ ջուր կամ ռեհիդրատացիոն լուծույթներ (օրինակ՝ Ռեգիդրոն)՝ էլեկտրոլիտային հավասարակշռությունը պահպանելու համար։
- Արգելվում է տալ կաթ (այն կարող է արագացնել որոշ ճարպալույծ թույների ներծծումը)։
- Արգելվում է տալ ալկոհոլ։
ՔԱՅԼ 5. Պահպանեք Նմուշը
Եթե պահպանվել են սնկի մնացորդները (եփած կամ հում վիճակում) կամ փսխման զանգվածը, անպայման պահեք դրանք և հանձնեք բժիշկներին։ Դա թույլ կտա լաբորատորիայում ճշգրիտ որոշել թույնի տեսակը և նշանակել ճիշտ հակաթույն (անտիդոտ)։
4. Հայաստանում հանդիպող ամենավտանգավոր և տարածված սնկերը
Հայաստանի անտառաշատ մարզերում և մարգագետիններում հանդիպում են մի քանի տասնյակ թունավոր սնկեր, սակայն վիճակագրորեն թունավորման դեպքերի ճնշող մեծամասնությունը բաժին է ընկնում հետևյալ 5 տեսակներին, որոնք հաճախ շփոթում են ուտելի սնկերի հետ։
1. Դժգույն գարշասունկ (Amanita phalloides) Սա Հայաստանի ամենավտանգավոր սունկն է:
- Որտեղ է աճում. Լայնատերև և խառը անտառներում (հաճախ կաղնու, հաճարենու տակ)։
- Ինչի հետ են շփոթում. Հաճախ շփոթում են կանաչ Փշրասնկի հետ (Russula)։
- Տարբերակիչ նշան. Ոտիկի հիմքում ունի պարկանման գոյացություն՝ վոլվա (սնկի «բաժակը»), որի մեջ նստած է ոտիկը։ Ուտելի շամպինյոնները և փշրուկները նման պարկ չունեն։
2. Շամպինյոն դեղնամաշկ (Agaricus xanthodermus) Ամենահաճախ հանդիպող ստամոքսային թունավորման պատճառը:
- Որտեղ է աճում. Ամենուրեք՝ այգիներում, պուրակներում, անտառեզրերին (նույնիսկ Երևանի կանաչ գոտիներում)։
- Ինչի հետ են շփոթում. Ուտելի դաշտային շամպինյոնի։
- Տարբերակիչ նշան. Ոտիկի հիմքը կտրելիս կամ սեղմելիս անմիջապես ստանում է վառ դեղին (քրոմային) գույն և ունի տհաճ՝ «դեղատնային» (ֆենոլի կամ թանաքի) հոտ։ Եփելիս հոտն ուժեղանում է։
3. Խոզասունկ բարակ (Paxillus involutus) Նախկինում համարվում էր ուտելի, այժմ՝ մահացու վտանգավոր:
- Որտեղ է աճում. Հայաստանի գրեթե բոլոր անտառներում։
- Վտանգը. Շատ սնկահավաքներ պնդում են, որ «տարիներով կերել են և ոչինչ չի եղել»։ Սա խաբուսիկ է։ Սունկը պարունակում է կուտակվող անտիգեններ, որոնք ժամանակի ընթացքում օրգանիզմում առաջացնում են աուտոիմունային ռեակցիա՝ հանկարծակի քայքայելով արյան կարմիր գնդիկները (հեմոլիզ), ինչը կարող է հանգեցնել երիկամային անբավարարության։
4. Հովազային ճանճասպան (Amanita pantherina) Ավելի թունավոր է, քան հայտնի կարմիր ճանճասպանը:
- Որտեղ է աճում. Փշատերև և խառը անտառներում (Դիլիջան, Ստեփանավան, Գուգարք)։
- Ինչի հետ են շփոթում. Երբեմն շփոթում են ուտելի գորշ ամանիտայի (Amanita rubescens) հետ։
- Տարբերակիչ նշան. Գլխարկը դարչնագույն է՝ ծածկված սպիտակ, խիտ թեփուկներով։ Պարունակում է ուժեղ նյարդային թույներ։
5. Կեղծ կոճղասունկ ծծմբադեղին (Hypholoma fasciculare)
- Որտեղ է աճում. Փտած կոճղերի և արմատների վրա՝ մեծ խմբերով (փնջերով)։
- Ինչի հետ են շփոթում. Ուտելի ամառային կամ աշնանային կոճղասնկերի։
- Տարբերակիչ նշան. Թիթեղիկները ունեն կանաչավուն կամ ձիթապտղի երանգ (ուտելի կոճղասնկերինը երբեք կանաչավուն չեն լինում)։ Ունի շատ տհաճ, դառը համ։
Հիշեք՝ Սունկ հավաքելը հիանալի զբաղմունք է, բայց այն պահանջում է գիտական մոտեցում։ Մի վստահեք նկարներին ինտերնետում, վստահեք միայն մանրամասն նկարագրությանը և ձեր գիտելիքներին։