Կապ

Գիսածիր

Tricholoma


Ցեղի բնորոշ տեսակները

ԳիսածիրTricholoma fulvumԳիսածիրTricholoma acerbumԳիսածիրTricholoma albobrunneumԳիսածիրTricholoma album

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

Գիտական անվանումը լատիներեն՝ Tricholoma (Fr.) Staude։ Անվանումը կազմված է հին հունարեն «trichos» (մազ, խավ, գես) և «loma» (եզր, շուրթ) բառերից։ Թեև անվան ստուգաբանությունը հուշում է «խավոտ եզրեր», իրականում ձևաբանական տեսանկյունից այս ցեղի տիպային ներկայացուցիչների գլխարկը ոչ թե պարզապես եզրերում է ծոպավոր կամ մազոտ, այլ գրեթե ամբողջ մակերեսով է պատված նուրբ խավով, մանրաթելերով կամ թեփուկներով (ֆիբրիլոզ մակերես)։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Առկա գիտական գրականության մեջ ցեղի համար ամրագրված է «Շարքասունկ» անվանումը։ Սա ուղղակի թարգմանություն է ռուսերեն ժողովրդական «Рядовка» անունից, որը մատնանշում է սնկերի՝ շարքերով կամ «կախարդի օղակներով» աճելու էկոլոգիական հակումը։

  • Քննադատություն: «Շարքասունկ» անունը լեզվաբանորեն պատճենված է (կալկա), չի արտահայտում լատիներեն բնագրի իմաստը և ունի ցածր տաքսոնոմիական սպեցիֆիկություն, քանի որ բազմաթիվ այլ ցեղերի սնկեր (օրինակ՝ Clitocybe, Lepista) նույնպես աճում են շարքերով կամ օղակներով։

Ցեղի էությունն արտահայտող հայերեն կաղապարը պետք է հեռանա ռուսական «շարքերի» գաղափարից և վերականգնի լատիներենի տեսողական-մորֆոլոգիական հիմքը (մազոտ, ծոպավոր եզր)՝ օգտագործելով բնիկ հայերեն արմատներ։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Որպեսզի Tricholoma ցեղի համար ճիշտ անուն ընտրվի, պետք է բացառել շփոթը նմանատիպ այլ ցեղերի հետ.

Lepista Արտաքնապես խիստ նման են, սակայն տարբերվում են սպորափոշու երանգով (սրանցը հաճախ վարդագույն է կամ սերուցքագույն) և թիթեղներով, որոնք մատով հրելիս հեշտությամբ, առանց կոտրվելու անջատվում են գլխարկի պարենքիմից։
Clitocybe Ի տարբերություն Tricholoma-ի՝ ոտիկին ատամնավոր կտրվածքով միացող (sinuate) թիթեղների, այս ցեղի ներկայացուցիչների թիթեղները հիմնականում ուժեղ իջնող են (decurrent) ոտիկի վրայով։
Melanoleuca Աչքի են ընկնում ավելի տափակ, կենտրոնում հաճախ արտահայտված թմբիկ ունեցող գլխարկներով և ամիլոիդ (յոդից կապտող) սպորներով։ Ի տարբերություն միկոռիզային Tricholoma-ների, սրանք հիմնականում հողային սապրոտրոֆներ են և աճում են մարգագետիններում։
Hygrophorus Տարբերվում են իրենց հաստ, մոմային և համեմատաբար նոսր դասավորված թիթեղներով, իսկ գլխարկն ու ոտիկը հաճախ խիստ լորձնային են։
Armillaria Սրանք աճում են բացառապես բնափայտի վրա (կենդանի ծառեր կամ կոճղեր)՝ մեծ, խիտ փնջերով, և ի տարբերություն Tricholoma-ների, ոտիկի վրա գրեթե միշտ ունեն հստակ արտահայտված թաղանթային օղակ։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

  • Ռուսերեն. Рядовка (Ռյադովկա) – ծագում է «ряд» (շարք) բառից՝ խմբերով կամ գծերով աճելու վարքագծի պատճառով:

  • Անգլերեն. Knight (Նայթ – Ասպետ) – պատմականորեն ծագում է Tricholoma equestre (Ասպետական) տեսակի անվանումից, որը միջնադարում բարձր խավի համար նախատեսված դելիկատես էր:

  • Գերմաներեն. Ritterling (Ռիթերլինգ) – նույնպես ծագում է «Ritter» (ասպետ) արմատից՝ «-ling» փոքրացուցիչ վերջածանցով (բառացի՝ Ասպետիկ):

  • Ֆրանսերեն. Tricholome (Տրիխոլոմ) – լատիներեն գիտական անվան հնչյունային տեղայնացումն է:

  • Իտալերեն. Tricoloma (Տրիկոլոմա) – գիտական անվան իտալականացված ձևն է:

  • Վրացերեն. რიგა (Ռիգա) – բառացի նշանակում է «շարք» (ռուսերենի ուղղակի ազդեցությամբ): Երբեմն կիրառվում է նաև მანჭკვალა (Մանճկվալա) ժողովրդական անվանումը:

  • Թուրքերեն. Karakız mantarı (Քարաքըզ մանթարը) – բառացի «սև աղջիկ սունկ», ինչը վերաբերում է մուգ գլխարկով տեսակներին և որպես հավաքական անուն տարածվել է ցեղի վրա:

  • Պարսկերեն. قارچ تریخولما (Ղարչ-է Տրիխոլոմա) – լատիներեն անվան ուղղակի տառադարձումն է:

  • Լեհերեն. Gąska (Գոնսկա) – փաղաքշական բառ է, որը նշանակում է «սագիկ» և ընդգծում է սնկի արժեքավորությունը սլավոնական խոհանոցում:

  • Չեխերեն. Čirůvka (Չիրուվկա) – սլավոնական արմատից է, որը նկարագրում է սնկի մակերեսի գծավոր, թելանման կամ մանրաթելային կառուցվածքը:

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Թեկնածու բառերի համեմատական վերլուծություն

  1. Ծոպան

    • Ստուգաբանություն: Բնիկ հայերեն «ծոպ» (թելերի փունջ, եզրաշերտ) արմատից:

    • Վերլուծություն: Հիանալի կերպով արտացոլում է լատիներեն loma (ծոպ, եզր) բաղադրիչը: Բառն ունի բնիկ հնչողություն և կատարյալ նկարագրում է գլխարկի եզրի կառուցվածքը:

    • Գնահատական: 9/10

  2. Ասպետիկ

    • Ստուգաբանություն: «Ասպետ» + «իկ» մասնիկ։

    • Վերլուծություն: Թեև բառն ունի փաղաքշական, բնիկ հնչողություն, այն չի կրում մորֆոլոգիական կամ էկոլոգիական որևէ տեղեկատվություն ցեղի կենսաբանության մասին, այլ ավելի շուտ ասոցիացվում է սնկի «կանգնած, կոկիկ» տեսքի հետ։

    • Գնահատական: 5/10

  3. Գիսածիր

    • Ստուգաբանություն: «Գես» (մազ, վարս) + «ծիր» (եզրագիծ, օղակ):

    • Վերլուծություն: Լատիներեն Tricholoma ($thrix$ + $loma$) բառացի և չափազանց բարեհունչ իմաստային համարժեքն է: Ամբողջությամբ արտահայտում է «մազե եզրագիծ ունեցող» գիտական իմաստը:

    • Գնահատական: 9.5/10

  4. Գիսեղ

    • Ստուգաբանություն: «Գես» (մազ) + «եղ» վերջածանց։

    • Վերլուծություն: Կոմպակտ է և հետևում է հայերեն բուսանունների ավանդական կառույցներին: Սակայն «Գիսածիր» տարբերակն ավելի ճշգրիտ է փոխանցում հենց եզրի/ծիրի մազոտ լինելու փաստը։

    • Գնահատական: 8/10

Եզրակացություն

Հաշվի առնելով «Շարքասունկ» տերմինի խիստ մերժելի, անտրամաբանական և ռուսաբանական բնույթը, ինչպես նաև ձևաբանական անունների (Խավակալ, Ծոպակիր) դեպքում Xerocomus և Xerula ցեղերի հետ հնարավոր շփոթն ու անբարեհնչությունը, որպես ցեղի պաշտոնական հայերեն անվանում հաստատվում է գիսածիր-ը։

Տեսակային կազմը Հայաստանում

Այս ցեղից snker.am-ում գրանցված է 37 տեսակ։

Փաստագրված տեսակներ

Կանխատեսվող տեսակներ