Ցեղի բնորոշ տեսակները
Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
-
Գիտական անվանումը․ Tapinella E.-J. Gilbert (1931)
-
Տիպային տեսակ․ Tapinella atrotomentosa (Batsch : Fr.) Šutara (1992)
Գիտական Tapinella անվանումը ծագում է հունարեն ταπεινός (tapeinos — խոնարհված, ցածր, կորացած) բառից և լատիներեն -ella նվազական ածանցից, ինչը բառացի նշանակում է «խոնարհվածիկ» կամ «դեպի ներս ոլորված եզրերով փոքրիկ սունկ»՝ հղում անելով գլխարկի բնորոշ խիստ խոնարհված, դեպի ներս կորացած (ինվոլյուտ) եզրերին։
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
Հայերենում Tapinella ցեղի համար պատմականորեն ձևավորված բնիկ ժողովրդական առանձին անվանում չի պահպանվել։ Ռուսական սնկագիտական գրականության ազդեցությամբ հայկական սիրողական աղբյուրներում և թարգմանություններում Tapinella-ն ավտոմատ կերպով նույնացվել է իր պատմական-տաքսոնոմիական մոտ ազգակից Paxillus (Գամիճ) ցեղի հետ և կոչվել «Խոզուկ» (ռուս.՝ Свинушка) կամ «Տապինելլա» ուղղակի տառադարձմամբ։
Ռուսական անվանաբանության ստեղծած խառնաշփոթը․
Ռուսական սնկագիտական ավանդույթում Paxillus և Tapinella ցեղերի ներկայացուցիչները միավորված են եղել «Свинушка» ընդհանրական անվան տակ, որտեղ Paxillus involutus-ը կոչվում է «Свинушка тонкая», իսկ Tapinella atrotomentosa-ն՝ «Свинушка толстая»։ Սա ստեղծել է մահացու վտանգավոր խառնաշփոթ.
-
«Свинушка тонкая» (Paxillus involutus) — Տասնամյակներ շարունակ համարվել է «ուտելի», սակայն այժմ ապացուցված է, որ այն մահացու թունավոր է։ Այն պարունակում է հակագեն, որը մարդու օրգանիզմում կուտակվելով առաջացնում է աուտոիմունային հեմոլիտիկ անեմիա (էրիթրոցիտների քայքայում) և երիկամային հանկարծակի մահացու անբավարարություն։
-
«Свинушка толстая» (Tapinella atrotomentosa) — Բացարձակապես այլ ցեղի պատկանող, փայտաքայքայող, ոչ տոքսիկ (թեև կոշտ ու անհամ) սունկ է, որն աճում է կոճղերին, ունի մուգ թավշյա ոտիկ և մահացու անեմիա չի առաջացնում։
Ռուսերեն «Свинушка» բառի պատճենումները («Խոզասունկ», «Խոզուկ») հայերենում ոչ միայն անբարեհունչ են ու զուրկ գիտական ճշգրտությունից, այլև քողարկում են այս ֆունդամենտալ տաքսոնոմիական ու տոքսիկոլոգիական տարբերությունները։ Paxillus-ը (Գամիճ) հողաբնակ միկորիզագոյացնող վտանգավոր սունկ է, մինչդեռ Tapinella-ն (Ականջդմակ) բնափայտաքայքայող է։
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
| Paxillus (Գամիճ) | Հողաբնակ է, առաջացնում է միկորիզա, ոտիկը կենտրոնական է, վրայով չունի մուգ սև-թավշյա ծածկույթ, մահացու թունավոր է։ |
|---|---|
| Pleurotus (Կողականջ) | Ունի սպիտակ կամ բաց գունավորման սպորափոշի (ոչ թե գորշ-դարչնագույն), թիթեղները չեն ճյուղավորվում և հեշտությամբ չեն անջատվում գլխարկի պտղամսից։ |
| Crepidotus (Ծառամաշիկ) | Փոքր, բարակ, մաշկային-կաշվեկերպ սնկեր են՝ առանց հաստ մսալից պտղամսի և առանց թավշյա մուգ ոտիկի։ |
| Panus (Բլթոտնուկ) | Ունի շատ կոշտ, կաշվեկերպ-եղջերային հյուսվածք, թիթեղների եզրերը ամբողջական են, սպորափոշին սպիտակ է։ |
| Gomphidius (Սեպուկ) | Աճում է հողի վրա ասեղնատերև անտառներում, ունի սեպաձև գլխարկ, լորձային ծածկույթ և սև-գորշ սպորափոշի։ |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
-
Ռուսերեն․ Тапинелла (տառադարձում) / Свинушка толстая (հաստլիկ խոզուկ)։
-
Անգլերեն․ Velvet rollrim / Velvet-footed pax (թավշյա կորեզր / թավշոտիկ պաքս)։
-
Վրացերեն․ ტაპინელა (Tapinela — տառադարձում) / მუქფეხა სოკო (Mukpekha soko — մուգոտն սունկ)։
-
Թուրքերեն․ Kadife saplı mantar (թավշյա ոտիկով սունկ)։
-
Պարսկերեն․ قارچ پا مخملی (Qarch-e pa mekhmali — թավշոտնյակ սունկ)։
-
Գերմաներեն․ Samtfuß-Krempling (թավշոտնյակ կորեզր)։
-
Ֆրանսերեն․ Paxille à pied noir (սևոտնյակ պաքս)։
-
Իտալերեն․ Tapinella / Fungo dal gambo vellutato (թավշյա ոտիկով սունկ)։
-
Լեհերեն․ Krowiak aksamitny (թավշյա կովասունկ)։
-
Չեխերեն․ Čechratice temnohnědá (մուգ դարչնագույն կորեզր)։
Եզրակացություն
Լեզվաբանական, տաքսոնոմիական, ձևաբանական և տոքսիկոլոգիական վերլուծության արդյունքում Tapinella ցեղի համար ամենաարժանահավատ, գիտականորեն ճշգրիտ և բարեհունչ անվանումն է Ականջդմակ-ը։ Այն արտացոլում է սնկի անհամաչափ, ականջաձև տեսքն ու մսալից-կորացած գլխարկը, վերացնում է ռուսական անվանաբանության պատճառած մահացու խառնաշփոթը և հաստատվում է որպես Tapinella ցեղի պաշտոնական հայերեն անվանում։
