Volvopluteus — Պատանասպար

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Լատիներեն անվանում. Volvopluteus (2011 թ. առանձնացված ցեղ)։ (Vizzini, Contu & Justo)

• Ստուգաբանություն. Բաղկացած է լատիներեն Volva (Պատան/Պատյան) և Pluteus (Ասպար/Վահան) արմատներից։

• Տաքսոնոմիական ճշգրտում. Երկար ժամանակ այս ցեղի սնկերը սխալմամբ դասվել են Volvariella ցեղի մեջ։ Մոլեկուլային հետազոտությունները ցույց են տվել, որ սրանք առանձին միավոր են, որոնք ձևաբանորեն միավորում են պատանը (վոլվա) և ասպարաձև (վահանաձև) գլխարկը։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

• Հնացած/Սխալ անուններ. Վոլվարիելա (ռուսերեն Вольвариелла կալկա)։

• Վերլուծություն. Հայերեն մասնագիտական գրականության մեջ նոր տերմինի բացակայության պատճենով շարունակվում է օգտագործվել «Վոլվարիելա» անունը, որը գիտականորեն հնացած է և այլևս չի համապատասխանում այս սնկերի գենետիկական պատկանելությանը։ Տեղի է ունենում իմաստային շփոթ Volvariella և Volvopluteus ցեղերի միջև։

• Նոր եզրույթի ընտրություն. ՊԱՏԱՆԱՍՊԱՐ։

  • Պատան. Ընտրվել է որպես սնկի հիմքում եղած թաղանթի ամենանուրբ և դիպուկ բնորոշում (ի տարբերություն կոշտ «պատյանի»)։

  • Ասպար. Հին հայկական կլոր վահանը, որը կատարյալ փոխանցում է լատիներեն Pluteus-ի թե՛ իմաստը, թե՛ գլխարկի ձևը։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Volvopluteus ցեղի տեսակները ճիշտ որոշելու և վտանգավոր սխալներից խուսափելու համար անհրաժեշտ է այն տարբերակել հետևյալ նմանակ ցեղերից.

1. Amanita. Ամենավտանգավոր նմանակն է։

   • Նմանություն. Ունի արտահայտված volva (պատյան) ոտիկի հիմքում։

   • Տարբերակիչ. Amanita-ի տեսակների սպորափոշին և թիթեղիկները սպիտակ են, մինչդեռ Volvopluteus-ինը՝ վարդագույն։ Բացի այդ, Amanita-ն հիմնականում ունի օղակ (annulus) ոտիկի վրա։

2. Volvariella.

   • Նմանություն. Ունի և՛ volva, և՛ վարդագույն սպորներ։

   • Տարբերակիչ. Volvariella-ի գլխարկի մակերեսը միշտ չոր է, թելավոր կամ մետաքսանման, երբեք չի լինում լորձնային (viscid)։ Աճում են հիմնականում բնափայտի վրա։

3. Pluteus.

   • Նմանություն. Գլխարկի ձևը, ազատ թիթեղիկները և վարդագույն սպորները նույնական են։

   • Տարբերակիչ. Pluteus ցեղի ներկայացուցիչները բացարձակապես չունեն volva (պատան) ոտիկի հիմքում։

4. Lepiota.

   • Նմանություն. Ընդհանուր սիլուետը և ազատ թիթեղիկները։

   • Տարբերակիչ. Չունեն volva, ունեն ոտիկի օղակ, իսկ սպորափոշին սպիտակ է։

5. Agaricus.

   • Նմանություն. Հասուն նմուշների թիթեղիկները կարող են լինել վարդագույն կամ դարչնագույն։

   • Տարբերակիչ. Չունեն volva, ունեն օղակ, իսկ հասուն սպորափոշին մուգ շագանակագույն է (chocolate-brown), այլ ոչ թե բաց վարդագույն։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Ռուսերեն. Вольвоплютеус (տրանսլիտերացիա)։

• Անգլերեն. Sheathed Pluteus (Պատյանավոր ասպար)։

• Վրացերեն. წებოვანი ვოლვარიელა [tsebovani volvariella] (Կպչուն վոլվարիելա)։

• Ֆրանսերեն. Volvaire gluante (Կպչուն պատանավոր)։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Volvopluteus ցեղի համար քննարկվել են հետևյալ տարբերակները.

1. Պատյանասպար. Հասկանալի է, բայց լեզվական առումով չափազանց մոտ է Volvariella (Պատյանասունկ) ցեղին, ինչը գիտական շփոթի վտանգ է ստեղծում։

2. Պարկուճասպար. «Պարկուճը» բուսաբանական տերմին է, որը սնկաբանության մեջ բնորոշ չէ այս տեսակի ձևաբանությանը։

3. Ծրարասպար. Պատկերավոր է, բայց ունի կենցաղային հնչողություն, որը զիջում է գիտական տերմինին։

4. ՊԱՏԱՆԱՍՊԱՐ. Միավորում է Պատան (որպես Volva-ի նուրբ թաղանթ) և Ասպար (որպես Pluteus-ի վահանաձև գլխարկ) արմատները։

Եզրակացություն

Որպես Volvopluteus ցեղի պաշտոնական հայերեն անվանում հաստատվում է ՊԱՏԱՆԱՍՊԱՐ եզրույթը։

Հիմնավորում.

• Գիտական ճշգրտություն. «Պատան» բառը լավագույնս է բնորոշում սնկի հիմքում գտնվող նուրբ թաղանթը՝ տարբերակելով այն սովորական «պատյանից»։

• Լեզվական ինքնություն. «Ասպար» բառը վերականգնում է հայերենի բնիկ ռազմական բառապաշարը՝ ճշգրիտ փոխանցելով լատիներեն բնագրի ռազմական իմաստը։

• Բարեհնչյունություն. Բառն ունի հստակ ռիթմիկ կառուցվածք, որը հեշտացնում է տեսակների անվանակոչումը։