Russula — Փուշր

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Լատիներեն անվանում: Russula (Pers.)

• Կարգաբանություն: Բազիդիավոր սնկեր (Basidiomycota) > Russulales կարգ > Russulaceae ընտանիք։

• Ստուգաբանություն: Լատիներեն russus (կարմիր) արմատից՝ -ula փոքրացուցիչ ածանցով։ Թեև անվանումը հուշում է «կարմրավուն», ցեղն ընդգրկում է գունային ամենալայն սպեկտրը (դեղին, կանաչ, մանուշակագույն, գորշ)։

• Ցեղի Բնորոշիչ Հատկանիշը: Ի տարբերություն սնկերի մեծամասնության, որոնց պտղամիսը թելավոր է, Russula ցեղի պտղամիսը հետերոմերիկ է՝ կազմված է ոչ միայն հիֆերից, այլև սֆերոցիստներից (կլորավուն բջիջների կույտերից)։ Սա հաղորդում է սնկին յուրահատուկ ֆիզիկական հատկություն՝ այն չի ճեղքվում թելերի ուղղությամբ, այլ փշրվում է (granulates) հատիկների՝ ինչպես կավիճը, խնձորը կամ չոր պանիրը։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Հայերեն գրականության և կենցաղային խոսքի մեջ շրջանառվող անվանումները ենթակա են փոփոխման՝ լուրջ գիտական և իմաստաբանական սխալների պատճառով։

Ա. Դառնամատիտեղ (Գրական/Գիտական աղբյուրներում)

Բացի այն, որ սնկերի ամենատարածված ու հայտնի ցեղերից մեկին տրվել է այսպիսի անբարեհունչ երկար անուն, այս եզրույթը մերժելի է նաև երկու հիմնարար պատճառով.

1. Բուսաբանական Շփոթություն. «Մատիտեղը» (Polygonum) բուսաբանության մեջ ամրագրված, հնդկացորենազգիների ընտանիքին պատկանող հայտնի խոտաբույսերի ցեղ է (օր.՝ Թռչնի մատիտեղ)։ Սնկաբանության մեջ օգտագործել բուսանուն՝ տերմինաբանական կոպիտ խախտում է։ Սնկի պտղամարմինը չունի մատիտեղին բնորոշ «հոդավոր» (մատ-մատ) ցողուն, ուստի անվանումը զուրկ է նաև մորֆոլոգիական հիմքից։

2. Իմաստային Սխալ. «Դառն» բաղադրիչը վերագրել ամբողջ ցեղին սխալ է, քանի որ Russula ցեղի հարյուրավոր տեսակներից շատերը (օրինակ՝ R. cyanoxantha, R. vesca) ունեն քաղցր, ընկուզային համ և բացարձակ դառը չեն, իսկ շատերն էլ ավելի շուտ կծու են քան դառը։

Բ. Հումասունկ  (Կենցաղային/Խոսակցական/Գրական)

Սա ռուսերեն Сыроежка բառի ուղղակի պատճենումն է (կալկա)։

• Վտանգը. Անվանումը ենթադրում է «հում ուտելու» հնարավորություն, ինչը վտանգավոր մոլորություն է։ Ցեղի շատ տեսակներ (օրինակ՝ R. emetica) հում վիճակում թունավոր են, գրգռիչ և պահանջում են ջերմային մշակում։ Գիտական բառարանը չի կարող հանդուրժել սննդային թունավորման ռիսկ պարունակող անվանում։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Նույնականացման գլխավոր հատկանիշը: Russula ցեղի պտղամիսը հետերոմերիկ է՝ կազմված է ոչ միայն թելիկներից (հիֆերից), այլև կլորավուն բջիջների կույտերից (սֆերոցիստներ)։ Սա հաղորդում է սնկին յուրահատուկ ֆիզիկական հատկություն՝ այն չի ճեղքվում թելերի ուղղությամբ, այլ փշրվում է (granulates) հատիկների՝ ինչպես կավիճը, խնձորը կամ չոր պանիրը։ Ոտիկը կոտրելիս լսվում է հստակ «խրթ» ձայն, և կտրվածքը լինում է հարթ, առանց դուրս ցցված թելերի։

Նման Ցեղեր և Տարբերակումը:

1. Lactarius (Կաթնասունկ). Սա Russula-ի ամենամոտ ազգականն է։ Նույնպես ունի փշրվող/կավճանման պտղամիս։ Տարբերությունը՝ Lactarius-ի պտղամիսը վնասելիս արտադրում է կաթնային հյութ (լատեքս), իսկ Russula-ն՝ երբեք։
2. Psathyrella (ապագա Փխրասունկ/Փխրուկ). Ունի փխրուն գլխարկ և ոտիկ։ Տարբերությունը՝ Psathyrella-ի ոտիկը սնամեջ է և թելավոր, այն «բեկվում» է (snaps), բայց միսը չի փշրվում հատիկների։
3. Tricholoma. Արտաքին տեսքով կարող են նման լինել։ Տարբերությունը՝ Tricholoma-ի պտղամիսը միայն թելավոր է, երբեք չի փշրվում։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

Լեզու	Անվանում	Ստուգաբանություն և Իմաստ
Անգլերեն	Brittlegill	«Փխրուն թիթեղ»: Շեշտում է թիթեղիկների փշրվող լինելը:
Ֆիններեն	Hapero	«Փխրուն/Փշրվող»: Հիմնված է կառուցվածքի վրա:
Վրացերեն	Khrashuna (ხრაშუნა)	«Խրթխրթան/Ճթթան»: Շեշտում է կոտրվելու ձայնը և փխրունությունը:
Էստոներեն	Pilvik	«Ամպիկ»:
Գերմաներեն	Täubling	«Աղավնյակ»: Կապված է գլխարկների ծիածանագույն երանգների հետ:
Չեխերեն	Holubinka	«Աղավնյակ»:
Լեհերեն	Gołąbek	«Աղավնյակ»:
Իտալերեն	Colombina	«Աղավնյակ»:
Ռուսերեն	Сыроежка	«Հում ուտվող»:

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Նոր հայերեն անվանումը ընտրելիս դիտարկվել են հետևյալ տարբերակները՝ հիմնված սնկի «փշրվելու» հատկանիշի վրա.

1. Փխրասունկ. (Հիմքը՝ «Փխրուն»):

   • Քննադատություն. «Փխրուն» բառը ավելի շատ համապատասխանում է Psathyrella ցեղին, որոնք նուրբ են և բեկուն։ Russula-ն ոչ թե ուղղակի թույլ է, այլ ունի հատուկ «հատիկավոր» կառուցվածք։

2. Փշրուկ. (Հիմքը՝ «Փշուր» + -ուկ):

   • Քննադատություն. Հայերենի բարբառներում և խոհանոցում «փշրուկ» անվանում են հացի փշրանքներով պատրաստված ճաշատեսակը։ Համանունությունից խուսափելու համար տարբերակը մերժվեց։

3. Փշրասունկ. (Հիմքը՝ «Փշուր» + «Սունկ»):

   • Քննադատություն. Ճշգրիտ է, բայց երկար։ Բարդ անունների դեպքում (օրինակ՝ Russula cyanoxantha – Կապտադեղին փշրասունկ) դառնում է ծանրաշարժ։ Ամենաակնհայտ տարբերակն է, սակայն մենք որդեգրել ենք ասունկ բանաձևով բառապաշարը չծանրաբեռնելու սկզբքը։

4. Փշրուն. (Հիմքը՝ «Փշուր» + -ուն):

   • Քննադատություն. -ուն ածանցը սովորաբար կազմում է ածականներ (սահուն, փխրուն): Թեև կարող է գոյականանալ, բայց որպես ցեղանուն պակաս առարկայական է։

5. ՓՈՒՇՐ. (Հիմքը՝ «Փշուր»՝ հնչյունափոխված):

   • Ընտրություն. Սա լավագույն տարբերակն է։ Այն գոյական է (ինչպես ուստր, դուստր, մանր), կարճ է, հնչեղ և տերմինային։ Այն չի շփոթվում ուտեստի հետ և հստակ մատնանշում է ցեղի էությունը։ Բառը ճշգրտորեն արտացոլում է սնկի ամենակարևոր ախտորոշիչ հատկանիշը՝ հպվելիս կամ կոտրելիս փշուր-փշուր լինելը (ի տարբերություն «բեկվելու» կամ «պատռվելու»

ՈՐՈՇՈՒՄ: Ցեղի հայերեն գիտական անվանումն է՝ ՓՈՒՇՐ:

Եզրակացություն

«ՓՈՒՇՐ»-ը գիտականորեն ճշգրիտ, ազգային լեզվամտածողությանը հարազատ և լեզվաբանորեն կուռ անվանում է, որը վերջնականապես լուծում է հայկական սնկաբանության այս խնդրահարույց բացը։

• Russula emetica \ Կծու Փուշր(Բառացի՝ Փսխեցնող Փուշր: Բնութագիր՝ Կարմիր գլխարկ, այրող կծու համ, թունավոր:)
• Russula delica \ Սպիտակ Փուշր(Բնութագիր՝ Խոշոր, սպիտակ, ձագարաձև, հաճախ՝ հողոտ:)
• Russula virescens \ Կանաչուկ Փուշր(Բնութագիր՝ Գլխարկը ճաքճքված է, կանաչավուն, լավագույն ուտելի տեսակներից:)
• Russula foetens \ Գարշահոտ Փուշր(Բնութագիր՝ Ունի նեխած յուղի կամ նուշի սուր, տհաճ հոտ:)