Ramaria — Ոստնյակ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անունը՝ Ramaria Fr. ex Bonord.

• Ծագումը՝ Լատիներեն ramus բառից, որը նշանակում է «ճյուղ» կամ «ոստ»։ Անվանումը ուղղակիորեն մատնանշում է սնկի ամենաակնառու մորֆոլոգիական հատկանիշը՝ խիստ ճյուղավորված, թփանման կառուցվածքը։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Մինչ օրս հայերեն գրականության և առօրյա խոսքի մեջ հանդիպում են հետևյալ տարբերակները.

• Եղջյուրասունկ – Սա ռուսերեն Рогатик անվան ուղղակի և անհաջող պատճենումն է (կալկա)։ Ռուսերենում рог (եղջյուր) արմատն օգտագործվել է սնկի՝ եղջյուրների նմանվող ճյուղերի պատճառով, սակայն հայերենում «եղջյուր» բառը առաջին հերթին ասոցացվում է կենդանական աշխարհի և կոշտ գոյացությունների հետ, ինչը խեղաթյուրում է սնկի նուրբ, բուսական բնույթը։ Բացի այդ, գիտական Ramaria (ճյուղ) իմաստը կորչում է։

• Մարջանասունկ – Հաճախ օգտագործվում է որպես անգլերեն Coral fungi-ի թարգմանություն։ Թեև սա գեղեցիկ և պատկերավոր անուն է, այն գիտականորեն ճշգրիտ չէ Ramaria-ի համար, քանի որ «մարջանասունկ» տերմինը հայերենում և համաշխարհային պրակտիկայում ավելի հաճախ վերագրվում է Hericium (օրինակ՝ Hericium coralloides) ցեղին, որոնք իսկապես մարջանների տեսք ունեն։ Միևնույն անունը երկու տարբեր ցեղերի տալը շփոթություն է առաջացնում։

• Ավելասունկ – Ժողովրդական տարբերակ, որը հանդիպում է Լոռու և Տավուշի մարզերում (նմանեցնելով ավելի ճյուղերին), սակայն այն չափազանց կենցաղային է գիտական անվանակարգի համար։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Ramaria-ն հեշտ է շփոթել այլ «մարջանանման» կամ «եղջյուրանման» սնկերի հետ։ Ահա տարբերակիչները.

1. Clavaria (Գուրզասունկ/Լախտասունկ) – Ի տարբերություն Ramaria-ի, սրանք սովորաբար ՉԵՆ ճյուղավորվում (կամ շատ քիչ), աճում են որպես առանձին ուղիղ ձողիկներ կամ գուրզեր։

2. Calocera (Գեղեցկեղջյուր) – Սրանք ավելի փոքր են, դոնդողանման (желатинозный) կազմություն ունեն և աճում են հիմնականում փտող փայտի վրա, մինչդեռ Ramaria-ների մեծ մասը հողի վրա է աճում և ունի փխրուն, ոչ դոնդողային միս։

3. Hericium (Բաշասունկ/Մարջանասունկ) – Սրանք աճում են ծառերի բների վրա և ունեն դեպի ցած կախված «փշեր» կամ «մազեր», իսկ Ramaria-ի ճյուղերը ուղղված են դեպի վեր։

4. Thelephora (Թելեֆորա) – Որոշ տեսակներ նման են, բայց ունեն մուգ, կաշվենման և տհաճ հոտով պտղամարմիններ։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Ռուսերեն: Рогатик (Ռոգատիկ) — «Եղջյուրիկ» (շեշտը դնում է կենդանական աշխարհի վրա):

• Լեհերեն: Gałęziak (Գալենզյակ) — Ծագում է gałąź (ճյուղ) բառից: Սա լիովին համապատասխանում է լատիներեն Ramaria-ին և մեր առաջարկած «Ոստնյակ»-ին: (Նշենք, որ ժողովրդական լեզվում կիրառում են նաև Koralówka):

• Չեխերեն: Kuřátka (Կուրժատկա) — Բառացի՝ «ճուտիկներ» կամ «հավի ձագեր»: Սա ցույց է տալիս, թե որքան յուրօրինակ կարող է լինել ժողովրդական անվանումը՝ կտրվելով ստանդարտ «եղջյուր/մարջան» դիխոտոմիայից:

• Պարսկերեն: Gharch-e shakhi (قارچ شاخی) — «Եղջյուրավոր սունկ» կամ «Ճյուղավոր սունկ» (Shakh կարող է նշանակել և՛ եղջյուր, և՛ ճյուղ): Նաև հանդիպում է Panje-i (Թաթանման/Մատնանման):

• Վրացերեն: Sačhečhela (საცეცხელა) — «Սանդր» (բուրդ գզելու գործիք): Ամենաինքնատիպ և կենցաղային անվանումներից մեկը տարածաշրջանում:

• Անգլերեն: Coral fungi (Մարջանասունկ):

• Գերմաներեն: Ziegenbart (Այծի մորուք):

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Ստորև դիտարկվում են թեկնածու բառերը՝ ըստ նպատակահարմարության.

1. Եղջյուրիկ / Եղջյուրասունկ — Մերժել: Ռուսերենից կատարված բառացի պատճենում է, որը չի արտացոլում սնկի բուսական բնույթը և լատիներեն անվան իմաստը:

2. Մարջանասունկ — Մերժել: Անունը պետք է պահուստավորել Hericium coralloides-ի համար: Բացի այդ, Հայաստանը ծովային երկիր չէ, և մարջանը օտար է մեր լեռնային լանդշաֆտի բնական ընկալմանը:

3. Ճյուղասունկ — Ընդունելի է: Ճիշտ է արտահայտում իմաստը, պարզ է և հասկանալի: Սակայն, որպես գիտական տերմին, մի փոքր պարզունակ է և ընդհանրական:

4. Սանդրասունկ — Հետաքրքիր է: Վրացական օրինակով (Sačhečhela) ստեղծված անուն է: Հայկական գորգագործության մեջ սանդրը կարևոր գործիք է, և սնկի նմանությունը սանդրի ատամներին ակնհայտ է: Կարող է լինել գեղեցիկ ժողովրդական տարբերակ, բայց գիտական բառարանի համար նեղ ազգագրական է:

5. Ոստասունկ — Ընդունելի է: Ոստ (ճյուղ) + Սունկ: Լավ բառ է, բայց «սունկ» արմատի կրկնությունը բոլոր անունների մեջ լեզուն ծանրաբեռնում է:

6. Ոստնյակ — Գերազանց (Հաղթող):

Եզրակացություն

ՈՍՏՆՅԱԿ

• Հիմնավորում:

  1. Ստուգաբանական ճշգրտություն. «Ոստ»-ը լատիներեն Ramus-ի ուղիղ և գրական համարժեքն է:

  2. Լեզվական կառուցվածք. -նյակ ածանցը ցույց է տալիս փոքրություն, նրբություն և մասնիկներից կազմված ամբողջություն (ինչպես՝ վզնոց, հյուսնյակ): Այն հնչում է որպես ավարտուն, գիտական եզրույթ՝ առանց անընդհատ «սունկ» բառը կցելու անհրաժեշտության:

  3. Ապագաղութացում. Այն զերծ է ռուսական «եղջյուր» և եվրոպական «մարջան» ասոցիացիաներից՝ հենվելով զուտ հայկական բուսաբանական բառապաշարի և սնկի ձևի վրա:

Բառարանային ձևակերպում:

Ոստնյակ (Ramaria). Սնկերի ցեղ, որի պտղամարմինները բնութագրվում են խիտ, թփանման ճյուղավորումներով՝ հիշեցնելով ծառի ոստեր կամ մանր ճյուղեր: