Lepiota — Թեփնուկ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անունը. Lepiota (Pers.) Gray (1821)։

• Ծագումնաբանություն. Ծագում է հունարեն lepis (λεπίς) արմատից, որը նշանակում է «թեփուկ» կամ «կեղև»։ -ota վերջավորությունը մատնանշում է հատկանիշի կրող լինելը։

• Տաքսոնոմիական բնութագիր. Ցեղն ընդգրկում է փոքր և միջին չափսի սնկեր (ի տարբերություն Macrolepiota-ի)։ Գլխարկը սպիտակավուն է կամ բաց գույնի, պատված է կենտրոնախույս դասավորված թեփուկներով։ Թիթեղներն ազատ են, սպորափոշին՝ սպիտակ։ Ոտիկի վրա ունեն օղակ, որը հասունացման փուլում հաճախ անհետանում է։

• Կարգավիճակ. Ցեղի ներկայացուցիչների մեծ մասը թունավոր են, որոշները՝ մահացու (պարունակում են ամատոքսիններ)։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Հայերեն հատուկ անուն չունի, օգտագործվում է Լեպիոտա տառադարձումը։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

• Pholiota (Թեփուկասունկ). Աճում են ծառերի բներին, ունեն դեղնաշագանակագույն սպորափոշի։ Lepiota-ն աճում է հողին։

• Macrolepiota (Հովանոցասունկ). Շատ ավելի խոշոր են, օղակը շարժական է և հեշտությամբ սահում է ոտիկի վրայով։

• Agaricus (Շամպինիոն). Ունեն մուգ շագանակագույն թիթեղներ, մինչդեռ թեփուկների թիթեղները միշտ բաց են։

• Lentinus-ը նման է իր թեփուկավոր գլխարկով, սակայն տարբերվում է նրանով, որ աճում է բացառապես բնափայտի վրա (ոչ թե հողին) և ունի կոշտ, կաշեկերպ պտղամարմին՝ բնորոշ սղոցաթիթեղ եզրերով։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Ռուսերեն. Чешуйница (թեփուկավոր)։

• Անգլերեն. Dapperling (կոկիկիկ, սիրունիկ)։

• Լեհերեն. Czubajeczka (կատարիկ)։

• Գերմաներեն. Schirmling (հովանոցիկ)։

• Իտալերեն. Lepiota

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Բառարանի մշակման ընթացքում դիտարկվել են հետևյալ տարբերակները.

1. Խզուրիկ. Դրական կողմը՝ բնիկ արմատ («խզարել»՝ սղոցել, թեփ առաջացնել)։ Սակայն որոշվեց այս արմատը պահել Lentinus (Սղոցասունկ) ցեղի համար՝ ավելի ուղղակի իմաստային կապի պատճառով։

2. Թեփատիկ. Լեզվաբանական վերլուծությամբ մերժվեց, քանի որ հայերենում -ատ մասնիկը կարող է ընկալվել որպես ժխտական (թեփից զուրկ, ինչպես՝ պոչատ)։

3. Մանրաթեփուկ. Մերժվեց ձկնաբանական ասոցիացիաների պատճառով։

4. Թեփնուկ. Ընտրված տարբերակն է։

Եզրակացություն

Հայերեն բառարանի համար որպես Lepiota ցեղի անվանում հաստատվում է ԹԵՓՆՈՒԿ բառը։

Հիմնավորում.

• Կառուցվածք. «Թեփ» արմատը ճշգրիտ թարգմանում է լատիներեն lepis-ը, իսկ -նուկ վերջավորությունը բնորոշ է հայերեն սնկանուններին։

• Տարբերակում. Այն հստակորեն առանձնանում է «Թեփուկասունկ» (Pholiota) և «Խզարուկ» (Lentinus) ցեղերից։

• Հնչեղություն. Կարճ է, գիտական և հեշտությամբ կիրառելի տեսակային անուններ կազմելիս (օր.՝ Թեփնուկ վարդագույն)։

---

Հաստատված է: Ցեղանուն՝ Թեփնուկ (Lepiota):