Lactarius — Կաթնասունկ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անվանումը: Lactarius (սկզբնաղբյուրը՝ Christian Hendrik Persoon, 1797):

• Ծագումնաբանություն: Անվանումը ծագում է լատիներեն lac (սեռական հոլովով՝ lactis) բառից, որը նշանակում է «կաթ»: Սա մատնանշում է ցեղի ամենաբնորոշ հատկանիշը՝ պտղամարմնի վնասման դեպքում «կաթնահյութի» (լատեքսի) արտադրությունը:

• Նշանակությունը: Այս ցեղն ընդգրկում է ինչպես բարձրարժեք ուտելի (օրինակ՝ Lactarius deliciosus), այնպես էլ պայմանական ուտելի և թունավոր տեսակներ, որոնք հաճախ ունենում են կծու կամ դառը համ:

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

• Առկա անուններ: Կաթնասունկ, Կաթնուկ, Ռիժիկ (ռուս.՝ Рыжик), Գրուզդ (ռուս.՝ Груздь):

• Քննադատություն: «Կաթնասունկ» անվանումը լատիներենի ճշգրիտ թարգմանությունն է և բավականին արմատավորված է։ Սակայն ժողովրդական խոսակցականում հաճախ օգտագործվող «ռիժիկը» կամ «գրուզդը» զուտ լեզվական գաղութացման հետևանք են: «Կաթնուկ» տարբերակը թեև հակիրճ է, սակայն բուսաբանության մեջ արդեն զբաղեցված է Sonchus և Lactuca բույսերի կողմից:

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Ցեղը տարբերակելու համար անհրաժեշտ է դիտարկել հետևյալ մոտ ցեղերը.

1. Russula: Ունեն նույնպիսի փխրուն պտղամիս, բայց երբեք չեն արտադրում կաթնահյութ:

2. Lactifluus: Նախկինում Lactarius-ի մաս էին կազմում. տարբերվում են ավելի խիտ պտղամարմնով և միկրոսկոպիկ կառուցվածքով (օրինակ՝ L. vellereus):

3. Hygrophorus: Ունեն լորձնային թիթեղներ, բայց չունեն կաթնահյութ:

4. Laccaria: Փոքր են, թիթեղները հաստ են, բայց կաթնահյութ չունեն:

5. Paxillus: Թիթեղները հեշտությամբ անջատվում են գլխարկից, վնասվելիս գորշանում են, բայց կաթ չեն տալիս:

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Ռուսերեն: Млечник (կաթնատու), Груздь (հին սլավոնական «грудие»՝ կույտ բառից):

• Անգլերեն: Milk-cap (կաթնային գլխարկ):

• Վրացերեն: რძიანა (rdziana) — բխում է «რძე» (rdze)` կաթ բառից:

• Թուրքերեն: Sütlü mantar (կաթնային սունկ):

• Պարսկերեն: قارچ شیری (Gharech-e shiri) — կաթնային սունկ:

• Գերմաներեն: Milchlinge (կաթնայիններ):

• Ֆրանսերեն: Lactaire (լատիներենից):

• Իտալերեն: Lattario:

• Լեհերեն: Mleczaj:

• Չեխերեն: Ryzec (հիմնականում ուտելի տեսակների համար):

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

1. Կաթնասունկ

• Գնահատական: 5/5 (Գերազանց)

• Վերլուծություն: Սա լատիներեն Lactarius-ի ամենահաջողված գիտական համարժեքն է: Այն պարզ է, միանշանակ և արդեն արմատավորված է մասնագիտական գրականության մեջ: Ցույց է տալիս և՛ տեսակը (սունկ), և՛ հատկանիշը (կաթ):

2. Կաթնուկ

• Գնահատական: 2/5 (Թույլ)

• Վերլուծություն: Թեև հայերենին բնորոշ փաղաքշական-մասնավորող ձև է, սակայն բուսաբանության մեջ «Կաթնուկ»-ը զբաղեցված է Lactuca (հազար) և Sonchus բույսերի կողմից: Գիտական տերմինաբանության մեջ նույնանունությունը (հոմոնիմիա) տարբեր թագավորությունների միջև (բույսեր և սնկեր) ցանկալի չէ:

3. Կաթնակիր

• Գնահատական: 4/5 (Լավ)

• Վերլուծություն: Շատ գեղեցիկ և հայեցի կազմություն է: Այն շեշտում է կաթը «կրելու» փաստը: Կարող է ծառայել որպես հիանալի հոմանիշ կամ օգտագործվել տեսակային անվանումներում (օրինակ՝ Ալեհեր կաթնակիր):

4. Կաթնտու (Կաթնատու)

• Գնահատական: 3/5 (Միջին)

• Վերլուծություն: Սա ռուսերեն Млечник բառի ուղղակի պատճենումն (կալկա) է: Թեև իմաստային առումով ճիշտ է (կաթ տվող), բայց հայերենում «-ատու» վերջավորությունը սովորաբար ասոցացվում է գյուղատնտեսական կենդանիների (կաթնատու կով) կամ բարիքների հետ:

5. Կաթնաբուխ

• Գնահատական: 4/5 (Լավ/Գեղարվեստական)

• Վերլուծություն: Սա ինքնատիպ և նկարագրական տարբերակ է: Այն հստակ պատկերում է սնկի մորֆոլոգիան. վնասվելիս կաթը «բխում» է թիթեղներից: Հիանալի տարբերակ է ժողովրդական կամ մշակութային անվան համար, որը զերծ է ռուսերենի ազդեցությունից:

Եզրակացություն

Որպես հիմնական գիտական ցեղանուն հաստատել Կաթնասունկ տարբերակը: Այն լիովին համապատասխանում է լատիներեն Lactarius-ին և միջազգային սնկաբանական ավանդույթին, միաժամանակ լինելով հայերենի լեզվամտածողությանը հարազատ: