Hericium — Ոզնասունկ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անվանում: Hericium (ցեղ), սահմանվել է Քրիստիան Հենդրիկ Պերսոնի կողմից 1794 թվականին։

• Ստուգաբանություն: Լատիներեն hericius բառից է, որը նշանակում է «ոզնի»: Անվանումն ուղղակիորեն մատնանշում է սնկի պտղամարմնի մորֆոլոգիան՝ պատված երկար, կախվող փշաձև ելուստներով (հիմենոֆորով), որոնք հեռվից ոզնու փշեր են հիշեցնում:

• Ցեղի բնութագիրը: Այս ցեղի ներկայացուցիչները հիմնականում կսիլոտրոֆներ են (աճում են բնափայտի վրա)։ Ցեղի առանցքային տեսակներից են՝

  • Hericium erinaceus (Ոզնասունկ սանրավոր) – Բարձրարժեք ուտելի և բժշկական նշանակություն ունեցող սունկ:

  • Hericium coralloides (Ոզնասունկ մարջանաձև) – Ուտելի է, սակայն հաճախ գրանցված է Կարմիր գրքերում՝ որպես հազվագյուտ տեսակ:

  • Hericium flagellum և Hericium cirrhatum – Նույնպես հանդիպում են տարածաշրջանում:

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

• Առկա անվանումներ: Ոզնասունկ, Ոզնեսունկ, Սանրասունկ, Առյուծի բաշ (վերջինս՝ անգլերենից թարգմանված):

• Քննադատություն:

  1. Ոզնասունկ/Ոզնեսունկ. Սա լատիներեն Hericium-ի ուղղակի պատճենումն է (Calque)։ Թեև այն գիտականորեն ճշգրիտ է, սակայն ժողովրդական լեզվամտածողության մեջ երբեմն շփոթություն է առաջացնում ոզնու հետ ասոցիացիայի պատճառով, որը կապ չունի սնկի բնական միջավայրի հետ:

  2. Ռուսական ազդեցություն. Ռուսական աղբյուրներում Hericium  և Hydnum ցեղերը նույն Ежовик անունով են դիտարկվում, ինչը կարող է շփոթմունքի տեղիք տալ, քանի որ բոլորովին տարբեր ցեղեր են։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

• Hydnum. Ի տարբերություն Hericium-ի, որն աճում է ծառերի բներին, Hydnum-ն աճում է հողի վրա և ունի դասական գլխարկավոր սնկի տեսք, որի գլխարկի տակ փշեր են:

• Sarcodon. Նույնպես ունի փշաձև հիմենոֆոր, բայց պտղամարմինը կոշտ է, մուգ գույնի և աճում է հողի վրա (օրինակ՝ Sarcodon imbricatus):

• Ramaria (ոստնյակ). Ճյուղավորված է ինչպես Hericium coralloides-ը, սակայն ճյուղերը ուղղված են դեպի վեր, այլ ոչ թե կախված են ներքև:

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Ռուսերեն: Ежовик (Ոզնիկ) — ակնհայտ նմանություն փշերին։

• Անգլերեն: Lion’s Mane (Առյուծի բաշ) — նմանեցվում է կախված մազերին, կամ Bearded Tooth (Մորուքավոր ատամ)։

• Վրացերեն: ბაწარასებრნი (Batsarasebrni) — բառացի նշանակում է «պարանանման» կամ «փնջաձև»։

• Գերմաներեն: Stachelbart (Փշոտ մորուք) — նկարագրական և պատկերավոր։

• Ֆրանսերեն: Hydne hérisson (Ոզնա-հիդնում)։

• Չեխերեն/Լեհերեն: Koralovec / Soplówka — շեշտում են մարջանանմանությունը կամ կաթիլաձևությունը։

• Թուրքերեն: Dede Sakalı (Պապիկի մորուք)։

• Պարսկերեն: قارچ یال شیر (Առյուծի բաշի սունկ)։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

• Ծառամորուս. Հիմնված է սնկի աճելավայրի (ծառի բուն) և արտաքին տեսքի (կախված փշերը մորուս են հիշեցնում) վրա։ Սա բնիկ հայերեն հնչողություն ունի և զերծ է պատճենումից։ (Գնահատական՝ Գերազանց)։

• Փնջասունկ. Շեշտում է պտղամարմնի կառուցվածքը, որը կազմված է բազմաթիվ փնջաձև ելուստներից։ (Գնահատական՝ Լավ)։

• Սպիտակափշուկ. Ընդգծում է տեսակների մեծ մասի բնորոշ սպիտակ գույնը և փշաձև հիմենոֆորը։ (Գնահատական՝ Բավարար)։

• Փչակասունկ. (Միայն Hericium erinaceus-ի համար) քանի որ այն հաճախ աճում է ծառերի փչակներում կամ խորշերում, ինչը նմանվում է քարանձավային ստալակտիտների։ (Գնահատական՝ Միջին)։

• Բաշասունկ. հղում է անում մի քանի լեզուներում օգտագործվող բաշանման՝ մազմզոտ ու գնդաձև տեսքը։

Եզրակացություն

Որպես հայերենում Hericium ցեղի պաշտոնական անվանում առաջարկում եմ հաստատել Ոզնասունկ տարբերակը՝ գիտական ավանդույթի պահպանման համար։ Ընդ որում հայերենի բառակազմական օրինաչափությունների և սնկաբանական տերմինաբանության տեսանկյունից «Ոզնասունկ» ձևը միանշանակ նախընտրելի է «ոզնեսունկ» տարբերակից, քանի որ Ոզնի + ա + սունկ = Ոզնասունկ։ Որպես առավել պատկերավոր և լեզվամտածողությանը հարիր ժողովրդական-նկարագրական անուն տեսակային մակարդակում միգուցե արժե շրջանառություն ներմուծել Ծառամորուս տերմինը։