Coprinus — Թանաքասունկ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անվանում: Coprinus Pers. (1797) ։

• Ծագումնաբանություն: Անվանումը ծագում է հունարեն «κόπρος» (kopros) բառից, որը նշանակում է «գոմաղբ», «արտաթորանք»։ Սա մատնանշում է ցեղի շատ ներկայացուցիչների էկոլոգիական խորշը՝ կոպրոֆիլ (գոմաղբասեր) լինելը։

• Ցեղի բնութագիրը: Ցեղի հիմնական տեսակը Coprinus comatus-ն է (Թանաքասունկ սպիտակ կամ բրդոտ) ։ Այս ցեղի սնկերին բնորոշ է ավտոլիզի (ինքնալուծման) երևույթը. հասունանալիս թիթեղիկները վերածվում են սև, թանաքանման հեղուկի։ Ցեղի մեջ կան ինչպես բարձրորակ ուտելի (երիտասարդ վիճակում), այնպես էլ անուտելի տեսակներ։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

• Առկա անվանումներ: Գոմաղբասունկ, Կոպրինուս (լատիներենից տառադարձված) ։
• Քննադատություն: «Գոմաղբասունկ» անվանումը ռուսերեն «Навозник» անվան ուղղակի պատճենումն է։ Թեև այն լատիներեն անվան ուղիղ թարգմանությունն է, սակայն էկոլոգիական տեսանկյունից միշտ չէ, որ համապատասխանում է իրականությանը, նաև լեզվամշակութային առումով այն խորշելի, անբարեհունչ անուն է, մանավանդ, եթե հաշվի առնենք, որ ցեղի շատ տեսակներ ուտելի են։ Բացի այդ, նոր հետազոտությունները ցույց են տալիս, որ Coprinus ցեղի տիպիկ ներկայացուցիչները (օրինակ՝ C. comatus) հաճախ աճում են ոչ միայն գոմաղբի վրա, այլև ուղղակի հումուսով հարուստ հողերում, մարգագետիններում։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Ժամանակակից կարգաբանությունը Coprinus ցեղից առանձնացրել է մի քանի նոր ցեղեր, որոնք նախկինում համարվում էին նույնը ։

1. Coprinopsis: Այս ցեղին է պատկանում հայտնի Coprinopsis atramentaria-ն։ Տարբերվում է նրանով, որ պարունակում է կոպրին տոքսինը, որն անհամատեղելի է ալկոհոլի հետ ։

2. Coprinellus: Օրինակ՝ Coprinellus micaceus։ Սրանք ավելի փոքր են, հիմնականում աճում են փտած բնի վրա կամ դրա մոտ։

3. Parasola: Շատ փոքր, նուրբ սնկեր են, որոնք չունեն օղակ կամ վոլվա և արագ անհետանում են արևի տակ։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Ռուսերեն: Навозник (գոմաղբային) ։

• Անգլերեն: Shaggy Ink Cap (բրդոտ թանաքային գլխարկ) կամ Lawyer’s Wig (փաստաբանի կեղծամ) ։

• Վրացերեն: მელნის სოკო (Melnis soko – թանաքի սունկ) ։

• Գերմաներեն: Schopftintling (փնջաթանաքային)։

• Ֆրանսերեն: Coprin chevelu (մազոտ կոպրինուս)։

• Իտալերեն: Coprino chiomato (ծամավոր կոպրինուս)։

• Լեհերեն: Czernidłak (սևացնող/թանաքոտող)։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Հայերենում այս ցեղի համար շրջանառվող անունները կարելի է բաժանել երեք խմբի՝ էկոլոգիական (աճելավայրի), ձևաբանական (մորֆոլոգիական) և կառուցվածքային։

1. Էկոլոգիական անվանումներ (աճելավայրի վրա հիմնված).

• Գոմաղբասունկ. Ռուսերեն Навозник անվան ուղղակի պատճենումն է։ Թեև գիտականորեն ճշգրիտ է, սակայն ունի բացասական էսթետիկ երանգավորում և խորշելի է խոհարարական տեսանկյունից։ Կարգավիճակ՝ Մերժելի որպես հիմնական անուն։

• Թրիքասունկ. Բնիկ հայերեն արմատով ժողովրդական տարբերակն է։ Ունի ցածր ոճական արժեք։ Կարգավիճակ՝ Ժողովրդական հոմանիշ։

• Կոյասեր. Լատիներեն Coprinus (կոպրոֆիլ) տերմինի ճշգրիտ ստուգաբանական թարգմանությունն է։ Հնչում է գիտական, սակայն չափազանց նեղ մասնագիտական է։ Կարգավիճակ՝ Լրացուցիչ մակդիր հատուկ տեսակների համար։

2. Ձևաբանական անվանումներ (հատկանիշի վրա հիմնված).

• Թանաքասունկ. Հիմնված է ինքնալուծման (ավտոլիզ) երևույթի վրա։ Այն բարեհունչ է, համապատասխանում է հայերենի բառակազմությանը և արտահայտում է սնկի ամենաէական հատկանիշը, որը ֆիքսված է նաև անգլերեն, վրացերեն և լեհերեն անվանումներում։ Կարգավիճակ՝ Հաստատված ցեղանուն։

• Գիսասունկ. C. comatus տեսակի բնորոշ «գես» (երկար մազ/բուրդ) ունեցող գլխարկի համար։ Կարգավիճակ՝ Տեսակային մակդիր։

• Թանաքագլխիկ. Հարմար է ցեղի փոքր ներկայացուցիչների համար։

3. Մերժելի կառուցվածքային ձևեր.

• Թանաքենի. «-ենի» վերջավորությունը հայերենում հատուկ է ծառատեսակներին։ Սնկերի պարագայում այն ստեղծում է կենսաբանական շփոթ։

• Լուծասունկ. Թեև արտացոլում է ավտոլիզը, սակայն լեզվական հնչողությամբ զիջում է «թանաքասունկ» տարբերակին։

Եզրակացություն

Որպես հիմնական ցեղանուն հաստատում ենք Թանաքասունկ տարբերակը։ Այն թույլ է տալիս տարանջատել Coprinus (իսկական թանաքասունկ) ցեղը գենետիկորեն հեռու Coprinopsis և Coprinellus ցեղերից՝ պահպանելով մշակութային կապը եվրոպական անվանակոչման համակարգերի հետ։ Coprinus comatus-ի համար պաշտոնական անուն ենք ընդունում Թանաքասունկ սպիտակ կամ Թանաքասունկ բրդոտ տարբերակը։