Calvatia — Կնդեղ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անվանում. Calvatia Fr. (1849):

• Հեղինակ. Անվանումը սահմանվել է շվեդացի հռչակավոր սնկաբան, «սնկաբանության հայր» Էլիաս Մագնուս Ֆրիսի (Elias Magnus Fries) կողմից։

• Ծագումնաբանություն. Ծագում է լատիներեն calvus արմատից, որը նշանակում է «ճաղատ», «մերկացած» կամ «տափակ գլուխ»։

• Տարբերակիչ հատկանիշներ. Առհասարակ Փորասնկերի (Gasteromycetes) այս խմբում, որոնց ռուսերեն և հայերեն սխալմամբ և ընդհանրացված կոչում են «անձրևասունկ» (дождевик), գիտական տարբերակումը հիմնված է պտղամարմնի բացման մեխանիզմի վրա. եթե Calvatia-ն հասունանալիս ամբողջությամբ մերկանում է՝ «ճաղատանում» և ունի հստակ ոտիկ, ապա Lycoperdon սպորները բաց է թողնում գագաթնային մեկ կանոնավոր անցքով, իսկ Bovista-ն զուրկ է ոտիկից և գնդակաձև գլորվում է քամու օգնությամբ, մինչդեռ Handkea-ն առանձնանում է ներքին միջնապատով և կոպիտ մակերեսով, ի հակադրություն այս ամենի՝ Scleroderma-ն ունի հաստ կաշվեկերպ կեղև ու մուգ միջուկ և հանդիսանում է թունավոր՝ դուրս մնալով ուտելի ցեղերի շարքից։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Ներկայումս հայերեն մասնագիտական և հանրամատչելի գրականության մեջ Calvatia ցեղի համար գրեթե բացառապես օգտագործվում է մեկ անվանում.

• ԳԼԽԱՍՈՒՆԿ

---

Քննադատական Վերլուծություն

Այս անվանումը ենթակա է արմատական վերանայման հետևյալ պատճառներով.

1. Լեզվական պատճենում. «Գլխասունկը» ռուսերեն Головач անվանման մեխանիկական թարգմանությունն է: Սա տիպիկ «լեզվական գաղութացման» հետևանք է, երբ սեփական անվանակարգը ստեղծելու փոխարեն լեզուն պասիվորեն կրկնօրինակում է տիրապետող լեզվի (տվյալ դեպքում՝ ռուսերենի) պատկերավոր մտածողությունը:

2. Գիտական անճշտություն. Ռուսերեն Головач-ը շեշտում է սնկի արտաքին ձևը (գլխի նմանությունը): Սակայն լատիներեն բնագիրը՝ Calvatia (calvus արմատից), մատնանշում է ոչ թե ձևը, այլ մակերեսի վիճակը՝ ճաղատությունը: Հասունանալիս սնկի արտաքին շերտը քայքայվում է՝ մերկացնելով ներքին զանգվածը: «Գլխասունկ» տերմինը լիովին անտեսում է այս կարևորագույն մորֆոլոգիական հատկանիշը:

3. Պարզունակություն և Միօրինակություն. Համաձայն մեր մեթոդական ուղեցույցի՝ պետք է խուսափել «+ասունկ» կաղապարից: Այն բառը դարձնում է նկարագրական բաղադրություն, այլ ոչ թե ինքնուրույն գիտական տերմին: Գրեթե բոլոր մակրոմիցետները (խոշոր սնկերը) ունեն գլխարկ կամ գլխանման մաս, հետևաբար «Գլխասունկը» չունի տաքսոնոմիկ տարբերակիչ ուժ:

4. Իմաստային աղքատացում. Հայերենում մենք ունենք «կունդ» (ճաղատ գլուխ) արմատը, որը թե՛ հնչյունաբանորեն, թե՛ իմաստաբանորեն հանդիսանում է լատիներեն calvus-ի կատարյալ համարժեքը: Օգտագործելով «գլուխ» արմատը «կունդ»-ի փոխարեն՝ մենք կորցնում ենք տերմինի ճշգրտությունը և կապը միջազգային գիտական ստուգաբանության հետ:

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

Լեզու	Ցեղային անվանում	Իմաստային հիմքը	Քննադատական դիտարկում
Լատիներեն	Calvatia	Calvus — ճաղատ, մերկացած	Գիտական հիմք. Շեշտում է պերիդիումի (թաղանթի) անհետացումը և «ճաղատ» մակերեսը։
Լեհերեն	Czasznica	Czaszka — գանգ, թաս	Ճշգրիտ պատկերավորում. Մատնանշում է սնկի ձևը հասուն փուլում, երբ այն հիշեցնում է մարդու գանգ կամ թաս։
Թուրքերեն	Dev Pofidik Mantarı	Dev — հսկա, Pofidik — փափուկ/փքված	Կենցաղային. Հիմնված է չափսի և տակտիլ (շոշափելիքի) զգացողության վրա։ Գիտականորեն թույլ է։
Պարսկերեն	قارچ پفکی (Qarch-e pofaki)	Pofaki — փքված, պոպկորնանման	Նկարագրական. Ինչպես և անգլերենում, շեշտվում է «փուչիկային» բնույթը, այլ ոչ թե ցեղի առանձնահատկությունը։
Ռուսերեն	Головач	Голова — գլուխ	Պարզունակ. Լատիներեն calvus-ի (ճաղատ գլուխ) կրճատված և պարզեցված թարգմանությունն է, որը հիմք է դարձել հայերեն «գլխասունկ» կալկայի համար։
Վրացերեն	ფშუკუნა (Pshukuna)	Pshuk — փչել/փոշի արձակել	Ֆունկցիոնալ. Շեշտում է սպորների տարածման ձևը, բայց չի տարբերակում Calvatia-ն Lycoperdon-ից։
Անգլերեն	Giant Puffball	Puff — փչել/քամի, Ball — գնդակ	Ընդհանրական. Օգտագործում է «Puffball» հավաքական անունը բոլոր նման սնկերի համար՝ ավելացնելով «հսկա» մակդիրը։
Գերմաներեն	Riesenbovist	Riesen — հսկա, Bovist — փոշեսունկ	Հնչյունաբանական. Bovist բառը ծագել է հին գերմաներենից, որը նշանակում է «գետնի քամի»։
Չեխերեն	Pýchavka	Pýcha — հպարտություն (փքվածություն)	Լեզվական խաղ. Օգտագործում է «հպարտանալ/փքվել» իմաստը՝ նկարագրելու սնկի ուռած տեսքը։

Այսպիսով տեսնում ենք գլուխ, ճաղատ գլուխ, գանգ, թաս, փքված, փոշեկիր բառերի միջակայք, որոնցից կարող ենք կազմել՝ Գլխասունկ, Կնդեղ, կնդակ, կնդեղասունկ, փքասունկ, գանգասունկ, գնդասունկ անվանումները։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

• ԳԼԽԱՍՈՒՆԿ

  • Կարգավիճակ. Ներկայումս ընդունված գիտական անունը։

  • Քննություն. Սա ռուսերեն Головач անվանման ուղղակի պատճենումն (կալկա) է։ Այն ամենաակնառու «լեզվական գաղութացման» օրինակն է մեր բառարանում։ Բացի այդ, այն գիտականորեն թերի է, քանի որ շեշտում է միայն սնկի ձևը՝ անտեսելով լատիներեն calvus (ճաղատ) արմատի բովանդակությունը։ Օգտագործում է մերժելի «+ասունկ» կաղապարը։

• ՓՔԱՍՈՒՆԿ

  • Կարգավիճակ. Ժողովրդական/Նկարագրական։

  • Քննություն. Սա անգլերեն Puffball եզրույթի հայերեն պատճենումն է։ Որպես գիտական տերմին այն անընդունելի է, քանի որ «փքվելու» հատկանիշը բնորոշ է ամբողջ Lycoperdaceae ընտանիքին, այլ ոչ թե միայն Calvatia-ին։ Այն չունի տաքսոնոմիկ տարբերակիչ ուժ և դարձյալ կրում է պարզունակ «+ասունկ» վերջավորությունը։

• ԳՆԴԱՍՈՒՆԿ

  • Կարգավիճակ. Նկարագրական։

  • Քննություն. Ամենաթույլ տարբերակն է։ Գրեթե բոլոր մակրոմիցետները զարգացման վաղ փուլում ունեն գնդաձև պտղամարմին։ Սա անուն չէ, այլ ձևի պարզունակ մատնանշում, որը չի տալիս որևէ տեղեկություն սնկի ինքնության մասին։

• ԳԱՆԳԱՍՈՒՆԿ

  • Կարգավիճակ. Պատկերավոր/Տեսակային։

  • Քննություն. Համապատասխանում է լեհերեն Czasznica (գանգանման) անվանմանը։ Թեև պատկերավոր է, սակայն սահմանափակ է, քանի որ ցեղի ոչ բոլոր ներկայացուցիչներն են հասուն փուլում գանգ հիշեցնում։ Որպես ցեղանուն այն չափազանց նեղ է և էսթետիկորեն խորթ հայերենի բուսանվանական համակարգին։

• ԿՆԴԵՂԱՍՈՒՆԿ

  • Կարգավիճակ. Անցումային։

  • Քննություն. Օգտագործում է ճիշտ արմատը («կունդ» – ճաղատ), որը լատիներենի ճշգրիտ համարժեքն է։ Սակայն «-եղ» և «-ասունկ» մասնիկների համադրությունը բառը դարձնում է արհեստականորեն երկար և ծանրաբեռնված։ Այն չի համապատասխանում գիտական տերմինի հակիրճության սկզբունքին։

• ԿՆԴԱԿ

  • Կարգավիճակ. Փաղաքշական/Նկարագրական։

  • Քննություն. «Կունդ» արմատի և «-ակ» փոքրացուցիչ ածանցի միացումն է։ Սա կարող էր հաջողված լինել փոքր սնկերի համար, բայց քանի որ Calvatia-ն հայտնի է իր հսկայական (մինչև 50 սմ) չափսերով, «-ակ» վերջավորությունը ստեղծում է իմաստային հակասություն։

• ԿՆԴԵՂ

  • Քննություն. Սա լեզվաբանորեն ամենակատարյալ տարբերակն է։

    1. Ճշգրտություն. Ամբողջությամբ վերականգնում է լատիներեն Calvatia (ճաղատ) իմաստը։

    2. Անկախություն. Նոր բառ է, տարընթերցման տեղիք չի տա, ինքնաբավ գոյական է, որը ձերբազատված է «սունկ» բառի հավելումից՝ դրանով իսկ հարստացնելով հայերենի բնիկ բառապաշարը։

    3. Ավանդույթ. «-եղ» ածանցով կազմությունը (ինչպես ճակնդեղ, կանգեղ) հարազատ է հայերենի բուսանվանական համակարգին և հնչում է որպես բնական, դարերից եկած անվանում։

Եզրակացություն

Calvatia ցեղի համար հաստատել պաշտոնական հայերեն անվանումը՝ ԿՆԴԵՂ:

Տեսակների օրինակներ.

• Calvatia gigantea — Հսկա կնդեղ

• Calvatia utriformis — Պարկաձև կնդեղ

• Calvatia craniiformis — Գանգաձև կնդեղ

Գիտական նշում. Այսուհետ, երբ հայ սնկաբանն ասի «Կնդեղ», նա ի նկատի կունենա հենց լատիներեն Calvatia-ն՝ շեշտադրելով դրա մորֆոլոգիական «ճաղատությունը» և ձերբազատվելով ռուսական «գլխասունկ» կաղապարից։