Agrocybe — Ճաքառ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

• Գիտական անվանում: Agrocybe (Fayod, 1889):

• Ստուգաբանություն: Հին հունարեն agros (դաշտ/արտ) և kybe (գլուխ) արմատներից : Բառացի թարգմանությունը՝ «Դաշտագլուխ»:

• Տաքսոնոմիական բնութագիր:

  Գլխարկ (Pileus): Մսալի է, սկզբում կիսագնդաձև, հետո տափակող : Ամենաբնորոշ հատկանիշը չոր եղանակին մակերեսի ցանցանման ճեղքվելն է, ինչը սնկին տալիս է «ճաքճքած» տեսք:

  Թիթեղներ (Hymenium): Ոտիկին լայնորեն կպած են : Սկզբում բաց գույնի են, սակայն սպորների հասունացմանը զուգընթաց դառնում են ծխագույն-դարչնագույն:

  Ոտիկ: Կենտրոնական է, հաճախ թաղանթային օղակով (annulus):

  Էկոլոգիա: Սապրոտրոֆներ են : Չնայած անվանը («արտ»), հանդիպում են ինչպես դաշտերում և այգիներում, այնպես էլ անտառային լուսավոր հատվածներում, հարուստ հումուսի վրա:

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

• Առկա տարբերակներ: Ագրոցիբե (տառադարձում) կամ Դաշտասունկ (ռուսերենից պատճենում):

• Քննադատություն:

  Էկոլոգիական անհամապատասխանություն: «Դաշտ» կամ «Արտ» բաղադրիչը սահմանափակող է, քանի որ սունկը հաճախ հանդիպում է նաև անտառային գոտիներում:

  Լեզվական պատճենում (Calquing): «Դաշտասունկը» ռուսերեն Полевка անվան մեխանիկական թարգմանությունն է:

  Իմաստային շփոթ: Ժողովրդական լեզվով «դաշտասունկ» հաճախ անվանում են ուտելի շամպինիոններին (Agaricus):

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

• Agaricus: Սրանց թիթեղները ոտիկին չեն կպչում (ազատ են), իսկ Agrocybe-ի մոտ դրանք լայնորեն կպած են:

• Stropharia: Ունեն ավելի վառ, հաճախ լորձոտ գլխարկ և սևա-մանուշակագույն սպորափոշի:

• Pholiota: Գլխարկը սովորաբար ծածկված է ցայտուն թեփուկներով, ինչը բնորոշ չէ հարթ մաշկ ունեցող արտուկներին:

• Psathyrella: Շատ փխրուն են, գլխարկը հեշտությամբ կոտրվում է, իսկ սպորափոշին գրեթե սև է:

• Bolbitius: Շատ բարակ, լորձոտ և արագ փչացող սնկեր են, որոնք հանդիպում են հիմնականում թարմ գոմաղբի վրա:

Այլ սնկեր, որոնք նույնպես ունեն ճեղքված գլխարկ, բայց այլ ցեղերի են պատկանում.

1. Russula virescens (Կանաչավուն փուշր): Գլխարկը ճեղքված է կանոնավոր կտորների, բայց պատկանում է Փուշրասնկերի ցեղին:

2. Xerocomellus (Թավշասունկ): Խողովակավոր սունկ է, որի ճեղքերի միջից երևում է կարմրավուն միսը:

3. Calvatia utriformis (Գնդեղ): Հասունանալիս պատվում է կոպիտ սալիկաձև ճաքերով:

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

• Վրացերեն: მინდვრის სოკო (Mindvris soko – Դաշտի սունկ)։

• Չեխերեն: Polnička (Դաշտուկ)։

• Լեհերեն: Polówka (Դաշտային)։

• Ռուսերեն: Полевка (Դաշտամուկ/Դաշտային) ։

• Անգլերեն: Fieldcap (Դաշտագլխարկ) կամ Thatcher’s mushroom (Ծղոտասունկ) ։

• Գերմաներեն: Ackerlinge (Արտասունկ) ։

• Պարսկերեն: قارچ دشت (Qārch-e dasht – Դաշտի սունկ)։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

• Ճաքառ (10/10):

  Հիմնավորում: Օգտագործվում է բնիկ «-առ» մասնիկը, որը նշանակում է հատկանիշ կրող: Այն կարճ է, հնչեղ և դիպուկ նկարագրում է սնկի արտաքինը՝ անկախ նրա աճելավայրից:

• Ճաքատ (9/10): Լավ տարբերակ է, բայց «Ճաքառն» ավելի ինքնատիպ և «տերմինային» է հնչում:

• Ճոռթուկ (7/10): Չափազանց կոպիտ է և կարող է թվալ չափազանցված նկարագրություն:

• Արտուկ (6/10): Չափազանց կապված է լատիներեն «արտ» արմատի հետ, ինչը խնդրահարույց է էկոլոգիական տեսանկյունից:

  Ինչո՞ւ խուսափել «Արոտասունկ» կամ «Արտասունկ» տարբերակներից

Չնայած լատիներեն Agro- արմատին, հայերենում այս անվանումները խնդրահարույց են.

• Էկոլոգիական անճշտություն: Սունկը սահմանափակված չէ միայն արտերով. այն հաճախ հանդիպում է անտառային գոտիներում ։

• Լեզվական շփոթ: «Արոտասունկը» հայերենում արդեն իսկ ամրակցված է Agaricus (շամպինիոն) ցեղին ։

• Լեզվական պատճենում: Սա ռուսերեն Полевка (դաշտային) անվան մեխանիկական թարգմանությունն է, որը չի արտացոլում սնկի իրական մորֆոլոգիան ։

Եզրակացություն

Համադրելով գիտական ճշգրտությունը և հայերենի բառակազմական հնարավորությունները՝ Agrocybe ցեղի համար հաստատում ենք նոր և ինքնատիպ անվանում.

Ցեղանուն՝ ՃԱՔԱՌ

Տեսակի անուն (Agrocybe praecox)՝ Վաղահաս ճաքառ