Սնկերի կարգաբանությունը (տաքսոնոմիան) կենսաբանության ամենադինամիկ և դրամատիկ ոլորտներից է։ Դարեր շարունակ գիտնականները փորձել են համակարգել այս օրգանիզմները՝ հիմնվելով արտաքին նմանությունների վրա, սակայն մոլեկուլային գենետիկայի դարաշրջանը ցույց տվեց, որ մեր պատկերացումների մեծ մասը սխալ էր։ Ստորև ներկայացված է սնկերի դասակարգման պատմական ուղին՝ բաժանված հիմնական հայեցակարգային փուլերի։
I. Նախագիտական շրջան և «Բուսաբանական սխալը»
Անտիկ շրջանում և միջնադարում սնկերը համարվում էին բնության անոմալիա։ Թեոփրաստեսը և Պլինիոս Ավագը դրանք դասակարգում էին որպես «բույսեր՝ առանց արմատների, տերևների և ծաղիկների»։ Մինչև 18-րդ դարը գերիշխում էր այն տեսակետը, որ սնկերը առաջանում են ինքնաբուխ՝ փտող նյութերի խմորումից կամ ամպրոպային անձրևներից։
18-րդ դարում Կարլ Լիննեյը իր հայտնի «Systema Naturae» (Բնության համակարգ) աշխատության մեջ սնկերը տեղադրեց Cryptogamia (Թաքնված բազմացողներ) դասի մեջ՝ ջրիմուռների, մամուռների և պտերների կողքին։ Հատկանշական է, որ Լիննեյը սնկերի կարգաբանությունը համարում էր անհուսալի գործ՝ դրանց մեծ մասը նետելով Chaos (Քաոս) կոչվող խմբի մեջ։
II. Մորֆոլոգիական դարաշրջան. Պերսուն և Ֆրիզ
Սնկաբանության (միկոլոգիայի)՝ որպես առանձին գիտության կայացումը կապված է երկու հսկաների անվան հետ, ովքեր համարվում են սնկերի կարգաբանության հայրերը։ Նրանք սահմանեցին դասակարգման սկզբունքները՝ հիմնվելով պտղամարմնի մորֆոլոգիայի վրա։
1. Քրիստիան Հենդրիկ Պերսուն (1761–1836)
Պերսունն առաջինն էր, ով փորձեց կարգի բերել Լիննեյի «Քաոսը»։ Նրա «Synopsis Methodica Fungorum» (1801) աշխատությունը հիմք դրեց գաստերոմիցետների (փակ պտղամարմնով սնկերի), ժանգասնկերի և մրիկասնկերի դասակարգմանը։ Նա դասակարգման հիմքում դրեց հիմենոֆորի (սպորակիր շերտի) կառուցվածքը։
2. Էլիաս Մագնուս Ֆրիզ (1794–1878)
Եթե Լիննեյը բուսաբանության հայրն է, ապա Ֆրիզը սնկաբանության Լիննեյն է։ Նրա եռահատոր «Systema Mycologicum» (1821–1832) աշխատությունը մինչ օրս համարվում է մեկնարկային կետ շատ սնկերի (հատկապես ագարիկայինների) անվանակարգման համար։ Ֆրիզը կիրառեց մանրակրկիտ մակրոսկոպիկ դիտարկումներ՝ դասակարգելով սնկերը ըստ սպորների գույնի, գլխարկի ձևի և թիթեղիկների դասավորության։ Սակայն նրա համակարգը «արհեստական» էր, քանի որ հիմնված էր միայն արտաքին նմանության վրա, ինչը հաճախ խաբուսիկ է (կոնվերգենտ էվոլյուցիայի պատճառով)։
III. Մանրադիտակային հեղափոխություն և Սակկարդոյի համակարգը
19-րդ դարի վերջին մանրադիտակի կատարելագործումը թույլ տվեց գիտնականներին տեսնել անտեսանելին՝ սպորները և բազիդիումները։
Իտալացի միկոլոգ Պիեր Անդրեա Սակկարդոն (1845–1920) ստեղծեց մի համակարգ (Sylloge Fungorum), որը դասակարգում էր սնկերը բացառապես ըստ սպորների հատկանիշների՝
- Գույն (թափանցիկ, մուգ, վարդագույն)։
- Ձև (կլոր, էլիպսաձև, թելանման)։
- Սեպտաների (միջնապատերի) առկայություն և քանակ։
Սա հսկայական առաջընթաց էր, սակայն դեռևս չէր արտացոլում իրական ազգակցական կապերը։ Օրինակ՝ երկու լիովին տարբեր ծագման սնկեր կարող են ունենալ նույնանման սպորներ։
IV. Թագավորության անկախացումը (Whittaker, 1969)
Մինչև 20-րդ դարի կեսերը դասագրքերում սնկերը դեռևս համարվում էին «ստորակարգ բույսեր»։ Շրջադարձային եղավ Ռոբերտ Ուիտեկերի 5 թագավորությունների համակարգը (1969), որտեղ սնկերը վերջապես ստացան առանձին Fungi թագավորության կարգավիճակ։
Հիմնավորումը հստակ էր.
- Սննդառություն. Բույսերը՝ ավտոտրոֆ (ֆոտոսինթեզ), կենդանիները՝ ֆագոտրոֆ (կլանում), սնկերը՝ օսմոտրոֆ (արտաքին մարսողություն և ներծծում)։
- Բջջապատ. Բույսերում՝ ցելյուլոզ, սնկերում՝ խիտին (ինչպես հոդվածոտանիների մոտ)։
- Պաշարանյութ. Բույսերում՝ օսլա, սնկերում՝ գլիկոգեն (կենդանական օսլա)։
V. Մոլեկուլային ֆիլոգենետիկա. Իրական հեղափոխություն
1990-ականներից սկսած՝ ՊՇՌ (PCR) և ԴՆԹ-ի սեքվենավորման տեխնոլոգիաները ի չիք դարձրին նախկինում ընդունված շատ դրույթներ։ Գիտնականները սկսեցին վերլուծել ոչ թե արտաքին տեսքը, այլ գենետիկական կոդը (հիմնականում ռիբոսոմալ ՌՆԹ-ի ITS հատվածները)։
Արդյունքները ցնցող էին.
- Պոլիֆիլետիկ խմբերի բացահայտում. Պարզվեց, որ նախկինում մեկ ցեղի (Genus) մեջ դասվող սնկերը կարող են էվոլյուցիոն առումով իրարից միլիոնավոր տարիներ հեռու լինել։ Օրինակ՝ Coprinus (թանաքասունկ) ցեղը տրոհվեց Coprinellus, Coprinopsis և Parasola ցեղերի, քանի որ պարզվեց, որ նրանք տարբեր նախնիներ ունեն։
- Ձևի և ծագման անհամապատասխանություն. Պարզվեց, որ գետնի տակ աճող տրյուֆելների որոշ տեսակներ ավելի մոտ ազգական են սովորական թիթեղիկավոր սնկերին, քան մյուս պարկավոր սնկերին։
- Անամորֆ և Տելեոմորֆ հասկացությունների միավորում. Երկար ժամանակ սնկի անսեռ (անամորֆ) և սեռական (տելեոմորֆ) փուլերը կրում էին տարբեր անուններ։ 2011թ. Մելբուրնի կոնգրեսում ընդունվեց «One Fungus, One Name» (Մեկ սունկ, մեկ անուն) սկզբունքը՝ վերջ դնելով այս երկվությանը։
VI. Ժամանակակից վիճակը
Այսօր սնկերի դասակարգումը հիմնված է Կլադիստիկայի վրա՝ կառուցելով «Կյանքի ծառը» (Tree of Life)։ Սա դինամիկ գործընթաց է. գրեթե ամեն ամիս տեղի են ունենում փոփոխություններ՝ ցեղերը միավորվում են կամ բաժանվում։
Ի՞նչ է սա նշանակում։ Պետք է պատրաստ լինել, որ սովետական հին գրքերում նշված լատիներեն անունները կարող են այլևս վավեր չլինել։ Օրինակ՝ այն, ինչ նախկինում բոլորը գիտեին որպես Boletus, այժմ տրոհված է բազմաթիվ նոր ցեղերի՝ Neoboletus, Suillellus, Rubroboletus և այլն։