Ամեն տարի Հայաստանի մարզերում և մայրաքաղաքի հարակից տարածքներում որոշակի սեզոնների ակտիվանում է սնկահավաքչությունը։ Շատերի համար սա պարզապես հանգստի տեսակ է կամ ընտանեկան ավանդույթ, իսկ անտառամերձ բնակավայրերի բնակիչների համար՝ սոցիալական կարևոր աջակցություն և եկամտի աղբյուր։ Սակայն, ի տարբերություն եվրոպական շատ երկրների, որտեղ այս գործընթացը տասնամյակներ ի վեր գտնվում է իրավական, էկոլոգիական և սանիտարական հստակ վերահսկողության դաշտում, Հայաստանում ոլորտը դեռևս մնում է չկարգավորված։
Այս բացը ժամանակի ընթացքում առաջացնում է երկու հիմնական մարտահրավեր՝ հանրային առողջապահական ռիսկեր և անտառային էկոհամակարգերի աստիճանական ծանրաբեռնվածություն։
1. Առողջապահական ասպեկտը. Տեղեկատվության պակասն ու անվտանգության հարցերը
Առողջապահության նախարարության տվյալներով՝ ամեն տարի Հայաստանում գրանցվում են սնկային թունավորման տասնյակ դեպքեր, որոնք երբեմն ունենում են ծանր հետևանքներ։ Խնդիրն այն է, որ սնկահավաքչությամբ զբաղվողների մեծ մասը հենվում է ավանդական, ժողովրդական գիտելիքների վրա, որոնք միշտ չէ, որ գիտականորեն ճշգրիտ են։
- Վտանգավոր նմանակներ. Բնության մեջ շատ ուտելի սնկեր ունեն իրենց թունավոր «զույգերը»։
- Վաճառքի միջավայրը. Վայրի սնկի վաճառքը հաճախ իրականացվում է ավտոճանապարհների եզրերին, վերջերս էլ՝ սոցիալական ցանցերի (Facebook, առցանց հայտարարությունների հարթակներ) միջոցով։ Ճանապարհեզրին բաց վիճակում դրված սունկն արագորեն կլանում է ավտոմեքենաների արտանետած փոշին և ծանր մետաղները, ինչը նույնիսկ ուտելի տեսակները կարող է դարձնել առողջության համար վտանգավոր։ Օնլայն հարթակներում էլ բացակայում է որևէ մասնագիտական ստուգում, ինչը գնորդին թողնում է անհատ վաճառողի պատասխանատվության ու գիտելիքների հույսին։
2. Էկոլոգիական ասպեկտը. Անտառի անտեսանելի հավասարակշռությունը
Սունկը պարզապես բնության բարիք չէ, այն անտառի կենսագործունեությունն ապահովող հիմնական օղակներից է։ Հողի տակ գտնվող սնկամարմինը (միցելիումը) օգնում է ծառերին և բույսերին սննդանյութեր ու ջուր ստանալ։
Ոլորտի չկարգավորված լինելը հանգեցնում է հավաքման ոչ ճիշտ մշակույթի տարածմանը.
- Հողաշերտի վնասում. Հաճախ սունկ փնտրելիս օգտագործվում են փոցխեր կամ հողը քանդող այլ գործիքներ, ինչը քանդում է սնկամարմինը։ Արդյունքում՝ տվյալ տարածքում սնկերի վերարտադրողականությունը տարիներով նվազում է։
- Անհամաչափ հավաք. Վաճառքի նպատակով հավաքելիս հաճախ քաղվում են նաև չհասունացած, շատ փոքր սնկերը, որոնք դեռ չեն հասցրել սպորներ տարածել, կամ չափազանց ծեր սնկերը, որոնք անհրաժեշտ են անտառի բնական վերականգնման համար։
- Ոչ համապատասխան տարաներ. Պլաստիկ տոպրակների օգտագործումը թույլ չի տալիս, որ հավաքված սնկի սպորները քայլելու ընթացքում թափվեն հողի վրա, ինչպես նաև արագացնում է սնկի փչացումը։
3. Արևմտյան Եվրոպայի փորձը. Ինչպես է համադրվում բնապահպանությունն ու իրավունքը
Արևմտյան Եվրոպայի երկրներում սնկահավաքչությունը դիտարկվում է որպես հանրային ռեսուրս, որի օգտագործումը պահանջում է հստակ կանոններ։
Գերմանիա
- Քանակային սահմանափակումներ. Դաշնային օրենսդրությամբ սիրողական սնկահավաքչությունը թույլատրվում է միայն անձնական սպառման համար՝ սովորաբար օրական 1 կգ-ի սահմաններում (կախված տարածաշրջանից):
- Վաճառքի կարգավորում. Սիրողական հավաքած սնկի վաճառքն արգելված է։ Կոմերցիոն հավաքի համար անհրաժեշտ է հատուկ բնապահպանական թույլտվություն։
- Պահպանվող տարածքներ. Ազգային պարկերում և արգելոցներում որևէ տեսակի սունկ կամ բույս հավաքելն իսպառ արգելված է։
Իտալիա
- Լիցենզավորում և դասընթացներ. Սունկ հավաքելու համար քաղաքացիները պետք է ստանան հատուկ թույլտվություն (Tesserino): Դրա համար որոշ մարզերում պարտադիր է անցնել կարճատև սնկաբանական դասընթացներ։
- Հավաքման տեխնիկա. Օրենքով արգելված է պլաստիկ տոպրակների և հողը քանդող գործիքների օգտագործումը. թույլատրվում են միայն հյուսված զամբյուղներ։
- «Հանգստի օրեր». Որոշ տարածաշրջաններում սահմանված են շաբաթական հատուկ օրեր, երբ անտառում սնկահավաքչությունն արգելվում է՝ էկոհամակարգին վերականգնվելու հնարավորություն տալու համար։
Ֆրանսիա
- Սեփականության իրավունք. Ֆրանսիայում անտառների մեծ մասը մասնավոր է, և այնտեղ սունկ հավաքելու համար անհրաժեշտ է հողատիրոջ համաձայնությունը։ Պետական անտառներում գործում են քանակային սահմանափակումներ (սովորաբար՝ մինչև 5 լիտր):
- Մասնագիտական աջակցություն. Ֆրանսիայում գործում է ավանդական համակարգ, որտեղ դեղագործներն իրենց կրթության ընթացքում անցնում են սնկաբանության դասընթաց: Քաղաքացիները կարող են իրենց հավաքած սունկը տանել մոտակա դեղատուն, որտեղ դեղագործն անվճար ստուգում է դրանց անվտանգությունը։
4. Հնարավոր լուծումներ Հայաստանի համար
Հայաստանում ոլորտի կարգավորումը չի ենթադրում արգելքների ներդրում, այլ ենթադրում է փուլային և մտածված քայլերի իրականացում, որոնք կպաշտպանեն թե՛ քաղաքացիներին, թե՛ բնությունը.
- Հանրային իրազեկում. Իրականացնել իրազեկման արշավներ՝ հանրությանը ճիշտ հավաքման կանոններին (զամբյուղների օգտագործում, հողը չվնասել) և անվտանգության նորմերին ծանոթացնելու համար։
- Վաճառքի սանիտարական վերահսկողություն. Սահմանել, որ շուկաներում կամ առցանց հարթակներում վաճառվող սունկը պետք է անցնի սանիտարական կամ սնկաբանական նվազագույն ստուգում, իսկ ճանապարհեզրյա անվերահսկելի առևտուրը կանոնակարգվի։
- Բնապահպանական ուղեցույցներ. Բնապահպանության նախարարության և տեղական ինքնակառավարման մարմինների կողմից մշակել և տարածել սնկահավաքչության պարզ ուղեցույցներ՝ հստակեցնելով անձնական օգտագործման համար ողջամիտ քանակները։
Եվրոպական փորձը ցույց է տալիս, որ բնության բարիքներից օգտվելն ու դրանք պահպանելը կարող են համատեղվել, եթե առկա են հանրային գիտակցություն, մասնագիտական աջակցություն և հստակ, չբարդացված կանոններ։