Ցեղի բնորոշ տեսակները
Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
Հայերեն մասնագիտական գրականության, դասագրքերի և հանրամատչելի աղբյուրների մեջ այս ցեղի և դրա առանցքային Boletus edulis տեսակի համար տարածված են «Սպիտակ սունկ» և «Թնջուկ» անվանումները։
-
«Սպիտակ սունկ». Ռուսերեն Белый гриб անվան ուղղակի, անքննադատ թարգմանությունն է։ Ռուսական ավանդական խոհանոցում այն կոչվել է «սպիտակ», քանի որ չորացնելիս կամ եփելիս պտղամիսը չի սևանում (ի տարբերություն «սև» սնկերի՝ կեչասնկերի ու կաղամախասնկերի)։ Հայերենում «Սպիտակ սունկ» անվանումը ստեղծում է կոպիտ իմաստաբանական ու տեսողական շփոթ, քանի որ սնկի գլխարկը դարչնագույն է, այլ ոչ սպիտակ։ Բացի այդ, այս կալկան չունի տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն և ունի ռուսաբանության բարձր գործակից։
-
«Թնջուկ». Գիտական գրականության մեջ հանդիպող այս բառը լատիներեն Boletus / Boletaceae անվան հին տառադարձված կամ աղավաղված փոխառություն է, որն ասոցացվում է «թնջուկ» (խճճված հանգույց, խնդիր) բառի հետ։ Այն զուրկ է մորֆոլոգիական կամ էկոլոգիական որևէ ակնհայտ տրամաբանությունից և հայախոսի համար չի կրում բնական իմաստաբանական հենք։
Տաքսոնոմիական միֆականացման կոնցեպտը. Քանի որ լատիներեն Boletus-ի ուղղակի թարգմանությունը («կոշտ», «հողագունդ») կամ ռուսերեն կալկաները չեն արտացոլում սնկի իրական վեհությունն ու խոհարարական բացարձակ արժեքը, հայերեն սնկանունների համակարգում կիրառվել է տաքսոնոմիական միֆականացման գործիքը։ Ըստ այս կոնցեպտի՝ սնկաբանական բարձրագույն, դոմինանտ ցեղերին տրվում են ազնվական-միապետական տիտղոսանուններ, որոնք ընդգծում են դրանց «արքայական» կարգավիճակը սնկերի թագավորությունում։ Այս մոտեցմամբ Boletus-ը դառնում է Արքասունկ (սնկերի արքան), իսկ Amanita-ն՝ Դշխո (թագուհի)։ Սա թույլ է տալիս ստեղծել նաև ներդաշնակ ենթացեղային համակարգ (Butyriboletus — Կարագարքա, Rubroboletus — Կարմիրարքա, Suillellus — Գիրուկարքա, Caloboletus — Գեղարքա)։
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
Boletus ցեղն իր խոշոր, մսալի պտղամարմնով և չկապտող/չկարմրող սպիտակ պտղամսով տարբերվում է այլ բոլետայիններից, սակայն կարող է շփոթվել Boletaceae ընտանիքի հետևյալ ցեղերի հետ.
| Tylopilus (Լեղասունկ) | Արտաքինով արտակարգ նման է Boletus-ին, սակայն Tylopilus-ի խողովակավոր շերտը հասունանալիս դառնում է վարդագույն, ոտիկի ցանցկեն նախշը մուգ է (սևավուն/դարչնագույն), իսկ պտղամիսն ունի անտանելի դառը համ։ |
|---|---|
| Leccinum (Խայտոտիկ) | Ոտիկը ծածկված է բնորոշ մուգ, թեփուկավոր բծերով («խայտերով»), իսկ պտղամիսը կտրվածքում արագորեն մխում է (դառնում է մանուշակագույն, սև կամ կապտավուն)։ |
| Xerocomus (Չորամորթ) | Պտղամարմինն ավելի փոքր է, ոտիկը՝ բարակ, իսկ գլխարկի մակերեսը չոր է, թավշյա կամ ճաքճքված։ |
| Suillus (Յուղասունկ) | Գլխարկը պատված է հաստ, լորձնոտ, հեշտությամբ պոկվող մաշկով, իսկ ոտիկի վրա հաճախ առկա է թաղանթային օղակ։ |
| Rubroboletus (Կարմիրարքա) | Խողովակների ծակոտիները վառ կարմիր են, ոտիկը՝ կարմրադեղնավուն, իսկ պտղամիսը կտրելիս արագորեն կապտում է (տեսակների մեծ մասը թունավոր են կամ անուտելի)։ |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
-
Ռուսերեն: Белый гриб, Боровик (նշանակում է «սպիտակ սունկ» կամ «սոճու/սաղարթախիտ անտառի սունկ»)։
-
Անգլերեն: Porcini, Penny bun, King bolete (նշանակում է «խոզուկներ», «մեկ պեննիանոց բուլկի» կամ «արքայական բոլետ»)։
-
Վրացերեն: დათვისსოკო (Datvis soko — նշանակում է «արջի սունկ»)։
-
Թուրքերեն: Çörek mantarı / Ayı mantarı (իմաստը՝ «բուլկի-սունկ» կամ «արջի սունկ»)։
-
Պարսկերեն: قارچ شاهانه (Gharche shahaneh — նշանակում է «շահական/արքայական սունկ»)։
-
Գերմաներեն: Steinpilz (նշանակում է «քարեսունկ»՝ պինդ, քարի պես պտղամսի պատճառով)։
-
Ֆրանսերեն: Cèpe (ծագում է գասկոներեն «հանգույց/բուն» բառից՝ պինդ ոտիկի պատճառով)։
-
Իտալերեն: Porcino (նշանակում է «խոզուկ»՝ պարարտ, խոզուկ հիշեցնող տեսքի պատճառով)։
-
Լեհերեն: Borowik (մատնանշում է սոճու անտառներում աճելակերպը)։
-
Չեխերեն: Hřib (դասական սնկանուն, որը վերաբերում է բոլետայիններին)։
Եզրակացություն
Եզրակացություն
Boletus ցեղի համար լեզվաբանորեն, մորֆոլոգիապես և տերմինաբանորեն ամենաճշգրիտ, բարեհունչ ու գիտականորեն հիմնավորված տարբերակն է Արքասունկ անվանումը։ Այն լիովին հաղթահարում է ռուսերեն «Սպիտակ սունկ» պատճենման և «Թնջուկ» անորոշ եզրույթի թերությունները, հիմնավորում է տաքսոնոմիական միֆականացման կոնցեպտը և ապահովում է կայուն, ազնվական հենք ամբողջ Boletaceae ընտանիքի համար։
Հաստատված ցեղանուն՝ Արքասունկ (Boletus)

