Արքասունկ

Boletus


Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

Գիտական անվանումը լատիներեն՝ Boletus L. (1753)։ Անվան հիմքում ընկած է հին հունարեն bōlítēs (βωλίτης) բառը, որը պատմականորեն նշանակել է «բարձրորակ սունկ», ինչն իր հերթին ծագում է bōlos (βῶλος)՝ «հողագունդ, կոշտ» արմատից։ Լատիներենում boletus եզրույթը դեռևս Հռոմեական կայսրության ժամանակաշրջանից կիրառվել է ամենաբարձր կարգի, թագավորական ուտելի սնկերը նկարագրելու համար։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Հայերեն մասնագիտական գրականության, դասագրքերի և հանրամատչելի աղբյուրների մեջ այս ցեղի և դրա առանցքային Boletus edulis տեսակի համար տարածված են «Սպիտակ սունկ» և «Թնջուկ» անվանումները։

  • «Սպիտակ սունկ». Ռուսերեն Белый гриб անվան ուղղակի, անքննադատ թարգմանությունն է։ Ռուսական ավանդական խոհանոցում այն կոչվել է «սպիտակ», քանի որ չորացնելիս կամ եփելիս պտղամիսը չի սևանում (ի տարբերություն «սև» սնկերի՝ կեչասնկերի ու կաղամախասնկերի)։ Հայերենում «Սպիտակ սունկ» անվանումը ստեղծում է կոպիտ իմաստաբանական ու տեսողական շփոթ, քանի որ սնկի գլխարկը դարչնագույն է, այլ ոչ սպիտակ։ Բացի այդ, այս կալկան չունի տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն և ունի ռուսաբանության բարձր գործակից։

  • «Թնջուկ». Գիտական գրականության մեջ հանդիպող այս բառը լատիներեն Boletus / Boletaceae անվան հին տառադարձված կամ աղավաղված փոխառություն է, որն ասոցացվում է «թնջուկ» (խճճված հանգույց, խնդիր) բառի հետ։ Այն զուրկ է մորֆոլոգիական կամ էկոլոգիական որևէ ակնհայտ տրամաբանությունից և հայախոսի համար չի կրում բնական իմաստաբանական հենք։

Տաքսոնոմիական միֆականացման կոնցեպտը. Քանի որ լատիներեն Boletus-ի ուղղակի թարգմանությունը («կոշտ», «հողագունդ») կամ ռուսերեն կալկաները չեն արտացոլում սնկի իրական վեհությունն ու խոհարարական բացարձակ արժեքը, հայերեն սնկանունների համակարգում կիրառվել է տաքսոնոմիական միֆականացման գործիքը։ Ըստ այս կոնցեպտի՝ սնկաբանական բարձրագույն, դոմինանտ ցեղերին տրվում են ազնվական-միապետական տիտղոսանուններ, որոնք ընդգծում են դրանց «արքայական» կարգավիճակը սնկերի թագավորությունում։ Այս մոտեցմամբ Boletus-ը դառնում է Արքասունկ (սնկերի արքան), իսկ Amanita-ն՝ Դշխո (թագուհի)։ Սա թույլ է տալիս ստեղծել նաև ներդաշնակ ենթացեղային համակարգ (Butyriboletus — Կարագարքա, Rubroboletus — Կարմիրարքա, Suillellus — Գիրուկարքա, Caloboletus — Գեղարքա)։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Boletus ցեղն իր խոշոր, մսալի պտղամարմնով և չկապտող/չկարմրող սպիտակ պտղամսով տարբերվում է այլ բոլետայիններից, սակայն կարող է շփոթվել Boletaceae ընտանիքի հետևյալ ցեղերի հետ.

Tylopilus (Լեղասունկ) Արտաքինով արտակարգ նման է Boletus-ին, սակայն Tylopilus-ի խողովակավոր շերտը հասունանալիս դառնում է վարդագույն, ոտիկի ցանցկեն նախշը մուգ է (սևավուն/դարչնագույն), իսկ պտղամիսն ունի անտանելի դառը համ։
Leccinum (Խայտոտիկ) Ոտիկը ծածկված է բնորոշ մուգ, թեփուկավոր բծերով («խայտերով»), իսկ պտղամիսը կտրվածքում արագորեն մխում է (դառնում է մանուշակագույն, սև կամ կապտավուն)։
Xerocomus (Չորամորթ) Պտղամարմինն ավելի փոքր է, ոտիկը՝ բարակ, իսկ գլխարկի մակերեսը չոր է, թավշյա կամ ճաքճքված։
Suillus (Յուղասունկ) Գլխարկը պատված է հաստ, լորձնոտ, հեշտությամբ պոկվող մաշկով, իսկ ոտիկի վրա հաճախ առկա է թաղանթային օղակ։
Rubroboletus (Կարմիրարքա) Խողովակների ծակոտիները վառ կարմիր են, ոտիկը՝ կարմրադեղնավուն, իսկ պտղամիսը կտրելիս արագորեն կապտում է (տեսակների մեծ մասը թունավոր են կամ անուտելի)։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

  • Ռուսերեն: Белый гриб, Боровик (նշանակում է «սպիտակ սունկ» կամ «սոճու/սաղարթախիտ անտառի սունկ»)։

  • Անգլերեն: Porcini, Penny bun, King bolete (նշանակում է «խոզուկներ», «մեկ պեննիանոց բուլկի» կամ «արքայական բոլետ»)։

  • Վրացերեն: დათვისსოკო (Datvis soko — նշանակում է «արջի սունկ»)։

  • Թուրքերեն: Çörek mantarı / Ayı mantarı (իմաստը՝ «բուլկի-սունկ» կամ «արջի սունկ»)։

  • Պարսկերեն: قارچ شاهانه (Gharche shahaneh — նշանակում է «շահական/արքայական սունկ»)։

  • Գերմաներեն: Steinpilz (նշանակում է «քարեսունկ»՝ պինդ, քարի պես պտղամսի պատճառով)։

  • Ֆրանսերեն: Cèpe (ծագում է գասկոներեն «հանգույց/բուն» բառից՝ պինդ ոտիկի պատճառով)։

  • Իտալերեն: Porcino (նշանակում է «խոզուկ»՝ պարարտ, խոզուկ հիշեցնող տեսքի պատճառով)։

  • Լեհերեն: Borowik (մատնանշում է սոճու անտառներում աճելակերպը)։

  • Չեխերեն: Hřib (դասական սնկանուն, որը վերաբերում է բոլետայիններին)։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

1. Արքասունկ

  • Ուժեղ կողմեր. Կազմված է բնիկ հայերեն «արքա» + «-ա-» + «սունկ» բաղադրիչներից։ Կատարյալ իրագործում է տաքսոնոմիական միֆականացման կոնցեպտը։ Ճշգրտորեն արտացոլում է սնկի գերիշխող, բարձրագույն դիրքը սնկաբանական աստիճանակարգում։ Համահունչ է պարսկերեն (Gharche shahaneh) և անգլերեն (King bolete) արքայական շեշտադրումներին։ Հնչողությամբ վեհ է, ազնվական և հաստատված է հայերեն սնկանունների հիմնական ցանկում։

  • Թույլ կողմեր. Պարունակում է «-սունկ» վերջնաբաղադրիչը, սակայն գլխավոր ցեղի համար այն ձևավորում է դասական, կոմպակտ և անբաժանելի տաքսոնոմիական հենք։

  • Գնահատական. 9.8 / 10

2. Քարասունկ

  • Ուժեղ կողմեր. Կազմված է «քար» + «-ա-» + «սունկ» արմատներից։ Ճշգրտորեն վերարտադրում է գերմաներեն Steinpilz դասական անվանումը։ Նկարագրում է սնկի պինդ, քարանման, խիտ պտղամիսը։

  • Թույլ կողմեր. Հայերենում կարող է առաջացնել էկոլոգիական խաբկանք՝ թվալով, թե սունկն աճում է քարերի վրա (քարաքոսերի պես)։

  • Գնահատական. 8.0 / 10

3. Պարարտուկ

  • Ուժեղ կողմեր. Կազմված է «պարարտ» ածականից և «-ուկ» գոյականակերտ վերջածանցից։ Ճշգրտորեն վերարտադրում է իտալերեն Porcino և անգլերեն Penny bun իմաստները՝ նկարագրելով սնկի պարարտ, հաստ, բուլկիանման պտղամարմինը։ Ապահովում է տաքսոնոմիական ինքնուրույնություն։

  • Թույլ կողմեր. Ունի փոքր-ինչ կենցաղային-նկարագրական երանգավորում, ինչը զիջում է «Արքասունկ»-ի ակադեմիական վեհությանը։

  • Գնահատական. 8.5 / 10

4. Անտառարքա

  • Ուժեղ կողմեր. Կազմված է «անտառ» + «-ա-» + «արքա» բաղադրիչներից։ Ընդգծում է թե՛ աճելավայրը (անտառային միջավայր), թե՛ միապետական տիտղոսը։

  • Թույլ կողմեր. «-սունկ» կամ կենսաբանական հստակ որոշիչի բացակայության պատճառով կարող է շփոթվել անտառային կենդանու կամ գրական կերպարի հետ։

  • Գնահատական. 7.8 / 10

Եզրակացություն

Եզրակացություն

Boletus ցեղի համար լեզվաբանորեն, մորֆոլոգիապես և տերմինաբանորեն ամենաճշգրիտ, բարեհունչ ու գիտականորեն հիմնավորված տարբերակն է Արքասունկ անվանումը։ Այն լիովին հաղթահարում է ռուսերեն «Սպիտակ սունկ» պատճենման և «Թնջուկ» անորոշ եզրույթի թերությունները, հիմնավորում է տաքսոնոմիական միֆականացման կոնցեպտը և ապահովում է կայուն, ազնվական հենք ամբողջ Boletaceae ընտանիքի համար։

Հաստատված ցեղանուն՝ Արքասունկ (Boletus)