Leucopaxillus — Գառանդմակ

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

Ցեղը՝ Leucopaxillus (Boursier) Kühner

Տիպիկ տեսակը՝ Leucopaxillus lepistoides (Maire) Singer

Ցեղի Ընդհանուր Բնութագիրը

Գառանդմակները խոշոր, մսալի, հիմնականում գետնին աճող սնկեր են։

Գլխարկը՝ Չոր է, ոչ լորձոտ, հաճախ թավշյա կամ հարթ մաշկով։
Թիթեղիկները՝ Սպիտակ են կամ կրեմագույն, հաճախ ոտիկի վրա իջնող, հեշտությամբ անջատվում են գլխարկի մսից։
Քիմիական առանձնահատկություն: Սպորափոշին սպիտակ է և ամիլոիդ (յոդի ազդեցությամբ կապտում է), ինչը նրանց գլխավոր տարբերակիչն է արտաքուստ նման այլ սպիտակ սնկերից։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Մինչ այս բառարանի կազմումը, գրականության և համացանցի հայկական տիրույթում հանդիպում էին հետևյալ տարբերակները.

- Սպիտակ խոզասունկ: Սա ռուսերեն Белосвинушка (Belosvinushka) անվան ուղիղ, մեխանիկական պատճենումն է (կալկա)։
  - Քննադատություն. Բացարձակ անընդունելի տարբերակ է։ Նախ՝ հայերենում «խոզասունկ» բառը չունի դրական ընկալում և հաճախ ասոցացվում է ցածրորակ կամ կասկածելի սնկերի հետ։ Երկրորդ՝ այս սունկը էլիտար, բարձրորակ ուտելի տեսակ է, և նրան «խոզ» անվանելը արժեզրկում է սնկի խոհարարական արժեքը։
- Լեյկոպաքսիլուս: Լատիներենի տառադարձում։
  - Քննադատություն. Օտարամուտ է, դժվար և զուրկ է որևէ նկարագրական ինֆորմացիայից։
- Գառնադմակ (որպես բույսի անուն):
  - Քննադատություն. Հայերենում կա Sempervivum բույսը, որին ժողովուրդը երբեմն կոչում է գառնադմակ։ Սակայն բուսաբանական գրականության մեջ բույսի պաշտոնական անունը Քարվարդ է։ Հետևաբար, «Գառանդմակ» բառը ազատ է գիտական շրջանառության համար և պետք է տրվի սնկին, որին այն ավելի է սազում։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Գառանդմակը (L. lepistoides) սպիտակ դաշտային սունկ է, որը կարելի է շփոթել նույն արեալում աճող հետևյալ տեսակների հետ.

Agaricus spp.
- Նմանությունը. Մսալի են, սպիտակ, աճում են դաշտում։
- Տարբերակիչը. Շամպինիոնի թիթեղիկները հասունանալիս սևանում են (վարդագույն -> շոկոլադե դարչնագույն), ունեն օղակ։ Գառանդմակի թիթեղիկները միշտ սպիտակ են։
Leucoagaricus leucothites
- Նմանությունը. Սպիտակ է, աճում է դաշտերում/մարգագետիններում, թիթեղիկները սպիտակ են (ծերանալիս՝ թեթևակի վարդագույն)։
- Տարբերակիչը. Լեյկոագարիկուսն ունի հստակ շարժվող օղակ ոտիկի վրա և ավելի նուրբ, բարակ միս։ Գառանդմակը չունի օղակ և չափազանց մսալի է («դմակ»):
Amanita vittadinii
- Նմանությունը. Խոշոր է, սպիտակ, աճում է տափաստաններում/դաշտերում (ի տարբերություն այլ ճանճասպանների):
- Տարբերակիչը. Վիտադինիի ողջ մարմինը (գլխարկը և ոտիկը) ծածկված է խոշոր թեփուկներով/գորտնուկներով (փշոտ տեսք ունի), ունի օղակ։ Գառանդմակի մաշկը հարթ է, թավշյա։
Amanita verna– ՄԱՀԱՑՈՒ ԹՈՒՆԱՎՈՐ
- Նմանությունը. Սպիտակ է, հանդիպում է դաշտեզրերին։
- Տարբերակիչը. Ոտիկի հիմքում ունի հողի մեջ թաղված պարկ (volva) և օղակ։ Գառանդմակը պարկ և օղակ չունի։

Հիմնական բանաձևը. Եթե սունկը սպիտակ է, մսալի, աճում է դաշտում, թիթեղիկները սպիտակ են, չունի օղակ, չունի պարկ (volva), չունի թեփուկներ և բուրում է ալյուրով -> Գառանդմակ է։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

Համեմատական լեզվաբանությունը ցույց է տալիս, թե ինչպես են տարբեր մշակույթներ ընկալել այս սունկը.

Ռուսերեն (Белосвинушка): Հիմնված է Paxillus (Свинушка) ցեղի վրա։ Ռուսական մշակույթում սունկը խոզերի հետ կապելը տարածված է, բայց հայկական լեռնային մշակույթում գերիշխողը ոչխարաբուծությունն է, ուստի «խոզի» փոխարեն «գառան» մետաֆորն ավելի բնութագրական է մեր տարածաշրջանին։
Անգլերեն (Giant Leucopax): Պարզապես նկարագրական է՝ չափի և գիտական անվան համադրությամբ։ Չունի ժողովրդական ավանդույթ։
Ֆրանսերեն (Leucopaxille): Գիտական անվան ֆրանսիականացված տարբերակն է։
Վրացերեն: Վրաստանում այս խմբի սնկերը հաճախ ներառվում են «Տետրի սոկո» (սպիտակ սունկ) ընդհանուր անվան տակ՝ առանց հստակ տարանջատման, կամ օգտագործվում են ռուսական փոխառություններ։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Հաշվի առնելով սնկի մորֆոլոգիան (մսալի, սպիտակ, պինդ) և էկոլոգիան (լեռնային արոտավայրեր)՝ քննարկվել են հետևյալ տարբերակները.

Տարբերակ Ա։ Սպիտակաթաս (Spitakatass)
- Վերլուծություն. Leucopaxillus-ի ճշգրիտ թարգմանությունն է (Leuco – սպիտակ, Paxillus – թաս/ցից):
- Թերություն. Չափազանց գրքային է։ Թեև ճիշտ է նկարագրում L. giganteus-ի (ձագարաձև) տեսքը, բայց L. lepistoides-ի դեպքում «թաս» բառը չի արտացոլում նրա ուռուցիկ, դմականման տեսքը։
Տարբերակ Բ։ Ճերմակասունկ (Jermakasunk)
- Վերլուծություն. Շեշտում է գույնը։
- Թերություն. Հայերենում «Ճերմակ սունկ» կամ «Սպիտակ սունկ» արտահայտությունն արդեն զբաղված է Agaricus (Շամպինիոն) և Boletus edulis տեսակների համար։ Կառաջացնի շփոթություն։
Տարբերակ Գ։ Գառանդմակ (Garrandmak)
- Վերլուծություն. Բնիկ հայկական, պատկերավոր անվանում։ «Գառան դմակ» բառակապակցությունը կատարյալ նկարագրում է սնկի կիսագնդաձև, յուղոտ, պինդ և սպիտակ տեսքը, որը հիշեցնում է լավ խնամված ոչխարի դմակ։ Այն արդեն իսկ օգտագործվում է Գեղամա լեռների և Սևանի ավազանի բնակիչների կողմից։
- Առավելություն. Ազգային է, հիշվող, էկոլոգիապես ճիշտ (աճում է ոչխարների արոտավայրերում)։

Եզրակացություն

Հիմնվելով «Ապագաղութացման ֆիլտրի» և լեզվական նպատակահարմարության վրա՝ բառարանը որպես ցեղանուն հաստատում է Գառանդմակ տարբերակը։

Մենք մերժում ենք «Խոզասունկ» (Свинушка) արմատը։
Մենք լուծում ենք բուսանվան կոնֆլիկտը՝ Sempervivum բույսի համար թողնելով «Քարվարդ» գիտական անունը, իսկ «Գառանդմակը» շնորհելով սնկին։

ՀԱՍՏԱՏՎԱԾ ՑԵՂԱՆՈՒՆ՝ ԳԱՌԱՆԴՄԱԿ (Leucopaxillus)

1. Գառանդմակ սովորական (Leucopaxillus lepistoides)

(Ժողովրդական՝ Բուն Գառանդմակ, Դաշտային Գառանդմակ) Հայաստանի լեռնային մարգագետինների (հատկապես Գեղամա լեռներ) ամենաարժեքավոր սնկերից է։

Նկարագիր: Գլխարկը (15-30 սմ) սկզբում կիսագնդաձև է՝ ճշգրիտ դմակի նման, խիտ, ծանր, ձյունասպիտակ կամ կաթնագույն։ Մաշկը չոր է, հարթ, երբեմն՝ թեթևակի ճաքճքված։ Ոտիկը կարճ է, շատ հաստ, պալարանման։ Ունի նուրբ ընկուզային համ։
Տարբերակիչ: Ի տարբերություն Շամպինիոնների (Agaricus), թիթեղիկները երբեք չեն սևանում, մնում են սպիտակ։
Կիրառություն: Բարձրակարգ ուտելի։

2. Գառանդմակ հսկա (Leucopaxillus giganteus)

Նկարագիր: Ի տարբերություն սովորականի, այս տեսակը հասուն վիճակում ընդունում է վիթխարի ձագարի (воронка) տեսք։ Կարող է հասնել մինչև 40-50 սմ տրամագծի։ Գույնը սպիտակ է, հաճախ՝ դեղնավուն բծերով։
Էկոլոգիա: Աճում է անտառեզրերին՝ կազմելով մեծ «կախարդական օղակներ»։
Կիրառություն: Ուտելի է, բայց պահանջում է նախնական եփում։

3. Գառանդմակ լեղի (Leucopaxillus gentianeus)

Նկարագիր: Ունի դարչնագույն կամ շագանակագույն գլխարկ, բայց խիստ սպիտակ թիթեղիկներ։
Զգուշացում: Պտղամիսն ունի չափազանց դառը (լեղի) համ, որը չի անցնում եփելիս։
Էկոլոգիա: Հանդիպում է փշատերև անտառներում։ Անուտելի է։