Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
-
Ցեղը (Genus): Cantharellus Adans. ex Fr. (1821)
-
Ծագումնաբանություն: Լատիներեն Cantharellus բառը փոքրացուցիչ ձևն է հունարեն kantharos ($\kappa\alpha\nu\theta\alpha\rho o\varsigma$) բառի, որը նշանակում է «գավաթ», «թաս» կամ «կանթավոր կավե անոթ»։ Հետևաբար, գիտական անունը բառացի թարգմանվում է որպես «փոքրիկ գավաթ» կամ «կանթեղիկ»՝ հղում անելով սնկի պտղամարմնի բնորոշ ձագարաձև կառուցվածքին։
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
-
Արդի հայերեն տեքստերում, գիտական ձեռնարկներում (օրինակ՝ Ս. Նանագուլյանի աշխատություններում) և ժողովրդական խոսվածքներում այս ցեղի համար շրջանառվում են հետևյալ անունները.
-
Աղվեսասունկ (ամենատարածվածը)
-
Կանթարելլա (չոր տառադարձում)
-
Դեղնուկ (տեղական-ժողովրդական, երբեմն շփոթվում է այլ դեղին սնկերի հետ)
Լեզվաբանական քննադատություն:
-
«Աղվեսասունկ» անվանումը ռուսերեն Лисичка (փոքրիկ աղվես) բառի կուրորեն, պատճենված թարգմանությունն է (калька)։ Ռուսական մշակույթում սունկն այսպես է կոչվել ոչ թե աղվես կենդանու, այլ հին ռուսերեն «лисый» (դեղնավուն, շեկ) ածականի պատճառով։ Հայերենում «աղվես» արմատի ներմուծումը սնկանվան մեջ զուրկ է մշակութային և լեզվական տրամաբանությունից, քանի որ այն հայ սպառողի մոտ ասոցացվում է կենդանու, այլ ոչ թե գույնի հետ։
-
«Կանթարելլա» տարբերակը սովորական տառադարձություն է, որը չի հարմարեցվում հայերենի հնչյունական համակարգին և օտար մարմին է բառարանում։
-
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
Որպեսզի ցեղանունը լինի ճշգրիտ, պետք է հաշվի առնել այն սնկերը, որոնց հետ Cantharellus-ը կարող է շփոթվել.
| Hygrophoropsis | Ունեն իսկական, բարակ, խիտ և կանոնավոր ճյուղավորվող թիթեղներ (ոչ թե մակերեսային ծալքեր), պտղամարմինը փխրուն է, կոթունը՝ բարակ, անուտելի է։ |
|---|---|
| Omphalotus | Ծառերի կոճղերին աճող, թունավոր, լուսարձակող սունկ է։ Ունի սուր, իսկական թիթեղներ և խիստ թունավոր է, մինչդեռ Cantharellus-ը միշտ աճում է հողի վրա։ |
| Craterellus | Ազգակից ցեղ է, սակայն պտղամարմինը լիովին դատարկ է ներսից (փողանման), որպես կանոն՝ մոխրագույն, սև կամ մուգ գույների, և հյուսվածքը շատ ավելի բարակ է։ |
| Lactarius | Դեղնանարնջագույն է, բայց վնասվելիս հյութ (կաթ) է արտադրում և ունի համակենտրոն շրջանակներ գլխարկի վրա, ինչը բնորոշ չէ Cantharellus-ին։ |
| Hydnum | Վերևից խիստ նման է դեղին կանթեղիկին, սակայն գլխարկի տակ ծալքերի փոխարեն ունի փոքրիկ, հեշտությամբ թափվող փշիկներ։ |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
-
Ռուսերեն: Лисичка – «Աղվեսիկ» (հին սլավոնական «շեկ» արմատից)։
-
Անգլերեն: Chanterelle – Փոխառություն ֆրանսերենից (փոքրիկ գավաթ)։
-
Վրացերեն: მიქლიո [miklio] / ყვითელა [khvitela] – «Միքլիո» (տարածաշրջանային ընդհանուր անուն) կամ «Դեղնուկ» (բնիկ վրացական անվանումը՝ ըստ գույնի, կիրառվում է նաև ჭანტერელი տարբերակը)։
-
Թուրքերեն: Horoz mantarı / Sarıkız – «Աքաղաղի սունկ» (ալիքավոր կատարի պատճառով) կամ «Դեղին աղջիկ»։
-
Պարսկերեն: قارچ شیپوری [gharche sheypuri] – «Փողանման/Շեփորանման սունկ»։
-
Գերմաներեն: Pfifferling – Ծագում է պղպեղ արմատից՝ սնկի թեթևակի կծվաշունչ համի պատճառով։
-
Ֆրանսերեն: Girolle – Ծագում է լատիներեն gyrus (շրջան, ոլորան) բառից՝ գլխարկի ալիքավոր եզրերի պատճառով։
-
Իտալերեն: Canterello / Finferlo – Լատիներեն բնագրի և գերմանական փոխառության ձևեր։
-
Լեհերեն: Kurka – «Հավիկ» (աքաղաղի կատարի նմանության պատճառով)։
-
Չեխերեն: Liška – «Աղվես» (սլավոնական ընդհանուր պատճենում)։
Եզրակացություն
Հաստատված Ցեղանուն՝ ԿԱՆԹԵՂԻԿ (Cantharellus)
Կանթեղիկ անվանումն անվերապահորեն հաստատվում է որպես հիմնական գիտական ցեղանուն հայերենում։ Այն կատարելապես արտացոլում է լատիներեն ստուգաբանությունը, զերծ է օտարամուտ պատճենումներից, ունի բնիկ հայկական հնչողություն և հրաշալիորեն փոխանցում է սնկի թե՛ ձևային (անոթ, կանթեղ), թե՛ տեսողական (լույս տվող դեղին) առանձնահատկությունները։