Clitopilus — Ալրաքող

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

Գիտական անունը՝ Clitopilus (P. Kumm. 1871) Տիպային տեսակը՝ Clitopilus prunulus (Scop.) P. Kumm.

Ստուգաբանություն: Լատիներեն անվանումը ծագում է հին հունարեն երկու բառարմատներից՝

• Klitos (κλιτύς) – նշանակում է թեքություն, լանջ, զառիվայր։

• Pilos (πῖλος) – նշանակում է թաղիքե գլխարկ։

Մեկնաբանություն: Անվանումը նկարագրական է և վերաբերում է պտղամարմնի կառուցվածքին։ Այս ցեղի սնկերի թիթեղիկները «իջնող» են (decurrent)՝ ոտիկի վրա սահուն իջնելով ստեղծում են թեք լանջի տպավորություն, իսկ գլխարկը հաճախ ձագարաձև է։ Տեսակի prunulus մակդիրը կապված է լատիներեն Prunus (սալորենի) բառի հետ՝ մատնանշելով հնարավոր աճելավայրը, թեև սունկը սիմբիոզի մեջ չի մտնում միայն սալորենու հետ։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Հատուկ հայերեն անուն չունի, որոշ հայալեզու աղբյուրներում և համացանցում հանդիպում են հետևյալ տարբերակները, որոնք ենթակա են քննադատության.

• Սալորասունկ: Սա ռուսերեն Подвишенник-ի կամ լատիներեն prunulus-ի բառացի թարգմանությունն է։

  • Քննադատություն. Անվանումը էկոլոգիական տեսանկյունից մոլորեցնող է։ Այս սունկը սապրոտրոֆ է և հանդիպում է ոչ միայն այգիներում, այլև լայնատերև և խառը անտառներում (կաղնու, հաճարենու, եղևնու տակ)։ Անվանել այն «սալորասունկ»՝ նշանակում է սխալ ուղղորդել դեպի միայն պտղատու այգիներ։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Այս ցեղի ներկայացուցիչները, մասնավորապես Clitopilus prunulus-ը, ունեն վտանգավոր նմանակներ։ Անվանումը պետք է օգնի տարբերակմանը։

1. Clitocybe: Հատկապես սպիտակ գունավորմամբ տեսակները (օրինակ՝ Clitocybe rivulosa – մահացու թունավոր)։

   • Տարբերակիչ: Clitopilus-ի սպորափոշին վարդագույն է (հասուն թիթեղիկները վարդագունում են), իսկ Clitocybe-ինը՝ սպիտակ։ Բացի այդ, Clitopilus-ն ունի ուժեղ ալյուրի հոտ, իսկ թունավոր լղարասունկները հաճախ տհաճ հոտ ունեն։

2. Entoloma: Այս ցեղը նույնպես ունի վարդագույն սպորափոշի։

   • Տարբերակիչ: Entoloma-ների թիթեղիկները սովորաբար ատամիկով են կպած կամ ազատ են, մինչդեռ Clitopilus-ինը ոտիկի վրա իջնող են։

3. Calocybe: Ունի նույն ալյուրի հոտը։

   • Տարբերակիչ: Մայիսասունկը գարնանային է և ունի սպիտակ սպորափոշի (թիթեղիկները չեն վարդագունում)։ Clitopilus-ը աճում է ամռանն ու աշնանը։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

Այլ մշակույթներում սնկի անվանումը հիմնականում կապված է նրա վառ արտահայտված հոտի (ալյուր) կամ տեսքի (ալյուրոտ/սպիտակ) հետ։

• Անգլերեն: The Miller (Ջաղացպան), Sweetbread mushroom (Քաղցրաբլիթ սունկ)։ Ասոցացվում է ջրաղացի և ալյուրի բույրի հետ։

• Ֆրանսերեն: Meunier (Ջաղացպան)։

• Գերմաներեն: Mehlräsling (Ալյուրասունկ)։

• Թուրքերեն: Un mantarı (Ալյուրի սունկ)։

• Չեխերեն/Լեհերեն: Հաճախ պարունակում են «ալյուր» արմատը։

• Ռուսերեն: Ивишень (ստուգաբանությունը մութ է), Подвишенник (սալորենու տակ աճող)։

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Հիմնվելով սնկի նույնականացման հատկանիշների (ալյուրի հոտ, պրուինային/փոշեպատ մակերես) վրա՝ դիտարկվել են հետևյալ տարբերակները.

1. Ալրասունկ: Պարզ և հասկանալի, սակայն «-սունկ» բաղադրիչը ծանրաբեռնում է բառարանը և այն դարձնում մակերեսային։

2. Ալրաթաս: Լավ նկարագրում է ձևը (թաս) և հոտը (ալյուր), սակայն ավելի շատ ժողովրդական-կենցաղային երանգ ունի, քան գիտական։

3. Ալրաքող (Ընտրված տարբերակ):

   • Վերլուծություն: «Ալրա-» արմատը հստակ մատնանշում է սնկի այցեքարտը՝ հոտը։ «-քող» արմատը գիտականորեն և գեղարվեստորեն նկարագրում է գլխարկի մակերեսի սպիտակ, թավշյա փառը (pruina), որը բնորոշ է այս տեսակին։ Այն նաև համահունչ է լատիներեն pilos (ծածկոց/գլխարկ) իմաստին։ Բառը հնչեղ է, հայեցի և եզակի։

Եզրակացություն

Հաշվի առնելով գիտական ճշգրտությունը, բարեհունչությունը և միջազգային փորձը՝ «Սնկանունների բառարանում» հաստատվում է հետևյալ անվանումը.

Ցեղի անունը (Genus Clitopilus): ԱԼՐԱՔՈՂ

Տեսակի անունը (Clitopilus prunulus): ՍՈՎՈՐԱԿԱՆ ԱԼՐԱՔՈՂ

Ժողովրդական/Այլընտրանքային անուն (Synonym): Ջաղացպան (որպես եվրոպական մշակութային փոխառություն):