Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
- Ցեղի գիտական անվանումը՝ Xerocomus Quél. (1888), կազմված է հին հունարեն ξηρός (xeros – չոր) և κόμη (komē – մազիկներ, խավ, դեպի վեր ուղղված նուրբ թավիշ) արմատներից, ինչը բառացի թարգմանվում է որպես «չորախավ» կամ «չորաթավիշ»։
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
Հայաստանի ակադեմիական սնկաբանական գրականության մեջ այս ցեղի համար ընդունված և կիրառված է միակ պաշտոնական անունը՝ Մամռասունկ։ Սոցիալական մեդիայում և սիրողական սնկահավաքների խմբերում երբեմն հանդիպում է նաև լատիներենից տառադարձված «քսերոկոմուս» ձևերը։ Լեզվական և մշակութային քննադատություն. Մամռասունկ անվանումը ռուսերեն Моховик տերմինի ուղղակի, մեխանիկական և անքննադատ պատճենումն է (калька)։ Այն ունի երկու հիմնական թերություն.
-
Լեզվական ծանրաբեռնվածություն. Կերտված է «բաղադրիչ + սունկ» հնացած ու տարերային կաղապարով, որը զրկում է տաքսոնին լեզվական ինքնուրույնությունից և հանգեցնում է անհարմար, երկարաշունչ կառույցների (օր.՝ Մամռասունկ կանաչավուն)։
-
Էկոլոգիական անհամապատասխանություն. Ռուսական հյուսիսային տայգայում այս սունկն իսկապես աճում է հաստ մամռային ծածկույթի մեջ, սակայն Հայաստանի չոր, լուսավոր լայնատերև անտառներում մամուռների գործոնը դոմինանտ չէ. սունկն աճում է բաց հողի կամ չոր տերևային փռոցի վրա։ Ուստի, «մամուռ» բաղադրիչը մեր բնաշխարհում չունի էկոլոգիական իրատեսություն։
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
Xerocomus ցեղը պատկանում է խողովակավոր սնկերի մեծ ընտանիքին և արտաքնապես հեշտությամբ կարող է շփոթվել հետևյալ 5 հարակից ցեղերի հետ, որոնցից տարբերվում է հստակ ձևաբանական հատկանիշներով.
| Boletus | Ունի անհամեմատ մասսիվ, տակառաձև կամ հաստ ոտիկ, որի վրա միշտ առկա է ցանցաձև նախշ, մինչդեռ Xerocomus-ի ոտիկը նուրբ է, գլանաձև և զուրկ է ցանցից։ |
|---|---|
| Suillus | Գլխարկի մաշկը (cuticula) միշտ լորձնային է, փայլուն, խոնավության ժամանակ կպչուն, իսկ ոտիկի վրա հաճախ ունի թաղանթային օղակ։ Xerocomus-ն ունի բացարձակ չոր, մատային և թավշյա գլխարկ։ |
| Leccinum | Ոտիկի ողջ մակերեսը խիտ ծածկված է մուգ (մոխրագույն կամ սև) կոշտ թեփուկներով, որոնք բացակայում են Xerocomus-ի հարթ կամ թույլ թելիկավոր ոտիկի վրա։ |
| Xerocomellus | Պտղամարմինը շատ փոքր է, գլխարկի մաշկը խորը ճաքճքվում է հենց աճի վաղ փուլերում, իսկ խողովակները չափազանց լայն են, մինչդեռ Xerocomus-ի խողովակները մանր են, իսկ մաշկը հաճախ մնում է ամբողջական։ |
| Tylopilus | Ունի բնորոշ վարդագույն կամ կեղտոտ-վարդագույն սպորակիր շերտ (խողովակներ) և խիստ դառը, լեղի պտղամիս, մինչդեռ Xerocomus-ի խողովակները միշտ դեղին կամ ձիթապտղագույն են |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
-
Ռուսերեն. Моховик — «Մամռային» (էկոլոգիական տեղանքի նշումով)։
-
Անգլերեն. Suede bolete — «Թավշակաշվե բոլետուս» կամ Matted bolete — «Խավապատ բոլետուս» (մաշկի հյուսվածքով)։
-
Վրացերեն. მომწვანო ხავსის სოკო (momtsvano khavsis soko) — «Կանաչավուն մամռասունկ» (ռուսերենից պատճենված)։
-
Թուրքերեն. Kadife mantarı — «Թավշյա սունկ» կամ Cılbır mantarı — «Չըլբըր սունկ»։
-
Պարսկերեն. قارچ جیر (qarch-e jir) — «Թավշակաշվե սունկ» (հյուսվածքով)։
-
Գերմաներեն. Filzröhrlinge — «Թաղիքե խողովակավոր» (նկարագրում է գլխարկի թաղիքանման, խավոտ մաշկը)։
-
Ֆրանսերեն. Bolet feutré — «Թաղիքե բոլետուս»։
-
Իտալերեն. Boletto biondo — «Շեկ բոլետուս» կամ Feltro — «Թաղիք»։
-
Լեհերեն. Podgrzybek — «Ենթասունկ» (մատնանշում է ավելի ցածր կարգը, քան իսկական Boletus-ը)։
-
Չեխերեն. Suchohřib — «Չոր սունկ» (լատիներեն Xeros արմատի ճշգրիտ թարգմանությունը)։
Եզրակացություն
Լեզվաբանական, գիտական և ձևաբանական բոլոր չափանիշների համադրմամբ՝ Xerocomus ցեղի համար հայերեն պաշտոնական գիտական անուն է հաստատվում ԹԱՎՇԱՄՈՐԹ տարբերակը։ Այն կատարելապես ընդգծում է ցեղի հիմնական հատկանիշը, ունի ճիշտ 3 վանկ և լիովին անկախ գոյական է։ Որպես կարճ, դյուրահունչ, գիտաժողովրդական հոմանիշ բառարանում զուգահեռաբար կֆիքսվի երկվանկանի Թավշուկ ձևը։
Այսպիսով, տեսակների անվանակոչման ժամանակ կունենանք՝ Կանաչավուն թավշամորթ (կամ Կանաչավուն թավշուկ) և Խայտաբղետ թավշամորթ