Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը
- Գիտական անվանումը ծագում է լատիներեն calvus արմատից, որը նշանակում է «ճաղատ» կամ «անմազ», ինչն անմիջականորեն ակնարկում է այս սնկերի հասուն պտղամարմնի հարթ, գնդաձև և ճաղատ գլուխ հիշեցնող մակերեսը։
Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը
Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները
Որպեսզի Calvatia ցեղը հստակ տարանջատվի նմանատիպ սնկերից, դիտարկենք նրա 5 հիմնական մորֆոլոգիական նմանակներին.
| Lycoperdon (Անձրևասունկ) | Ի տարբերություն Calvatia-ի, այս ցեղի պտղամարմիններն անհամեմատ ավելի փոքր են և հասունանալիս սպորները դուրս են մղում գագաթին գտնվող հստակ, կլորավուն անցքի (պորայի) միջոցով։ |
|---|---|
| Bovista (Բովիստա / Արոտասունկ) | Ունեն գնդաձև տեսք, սակայն հասունանալիս հեշտությամբ պոկվում են միցելիումից (սնկամարմնից) և քամու միջոցով գլորվում գետնի վրայով։ Դրանց արտաքին թաղանթը պապիրուսանման է։ |
| Scleroderma (Կոշտամաշկ / Կեղծ անձրևասունկ) | Խիստ վտանգավոր նմանակ է, որը համարվում է թեթև թունավոր։ Ունի շատ կոշտ, հաստ արտաքին թաղանթ, իսկ ներքին միսը (գլեբան) շատ վաղ փուլերից ստանում է մուգ մանուշակագույն կամ սև գունավորում, մինչդեռ Calvatia-ն երկար ժամանակ մնում է ձյունասպիտակ։ |
| Handkea (Հանդկեա) | Շատ հաճախ միավորվում է հենց Calvatia ցեղի հետ։ Տարբերվում է միայն միկրոսկոպիկ մակարդակում (մազանոթային թելիկների ճեղքվող կառուցվածքով)։ |
| Langermannia (Լանգերմանիա) | Հաճախ գործածվում է որպես հոմանիշ խոշոր տեսակների համար (օր.՝ Calvatia gigantea-ն հաճախ անվանվում է Langermannia gigantea)։ |
Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով
| Լեզու | Անվանում | Իմաստային մեկնաբանություն |
| Ռուսերեն | Головач | «Մեծ գլուխ ունեցող». ընդգծում է խոշոր և գնդաձև մորֆոլոգիան: |
| Անգլերեն | Puffball (Giant puffball) | «Փչող գնդակ». ակնարկում է սպորների փոշիացումն ու արտանետումը: |
| Վրացերեն | ფშუკუნა (Pshukuna) |
«Փշուկունա». բառացի նշանակում է փսորող/փչող սունկ (օր.՝ Calvatia gigantea – գիգանտური ფშუკუნა): |
| Թուրքերեն | Pofuduk mantarı | «Փափկամազ/ուռուցիկ սունկ»։ |
| Պարսկերեն | قارچ پفکُر (Qarch-e pof-kor) | «Փչող սունկ». անգլերենի տրամաբանությամբ։ |
| Գերմաներեն | Stäubling / Riesenbovist | «Փոշիացող» կամ «Հսկա բովիստ»։ |
| Ֆրանսերեն | Vesse-de-loup | Բառացի՝ «Գայլի փսուք» (հնագույն սնահավատական անվանում)։ |
| Իտալերեն | Vescia | Ծագում է լատիներեն vescica (միզապարկ) բառից՝ ակնարկելով պարկաձև տեսքը։ |
| Լեհերեն | Czasznica | «Գանգասունկ». ծագում է czaszka (գանգ) բառից՝ կրկնելով լատիներեն իմաստը։ |
| Չեխերեն | Pýchavka / Vatovec | «Փքված» կամ «Բամբականման» (հսկա տեսակի համար)։ |
Եզրակացություն
Կնդեղ տարբերակը բացառիկ գտածո է էթնոլեզվաբանական և սնկաբանական տեսանկյունից։ Այն իդեալականորեն խզում է ռուսերեն «Головач»-ի լեզվական գաղութացումը, ճշգրտորեն փոխանցում է լատիներեն Calvatia իմաստը և հայերենին վերադարձնում է արմատական բնիկ հնչողություն։ Որպես Հայերեն սնկանունների բառարանի պաշտոնական ցեղանուն՝ միանշանակ հաստատում և ամրագրում ենք Կնդեղ (Calvatia) անվանումը (հետևաբար՝ Calvatia gigantea = Հսկա կնդեղ)։
Հարգելի գործընկեր, քանի որ «Կնդեղ»-ն արդեն հաստատեցինք Calvatia-ի համար, ի՞նչ սկզբունքով կառաջարկեիք հայերենացնել սրան շատ մոտ, բայց գագաթնային անցք ունեցող Lycoperdon (բառացի՝ գայլի փսուք) ցեղը՝ պահպանե՞նք ժողովրդական «Անձրևասունկ»-ը, թե՞ գնանք լատիներենի արմատային/էկոլոգիական թարգմանության ճանապարհով։