Աջակցել

Ասպետիկ ~ (Tricholoma)


Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

Գիտական անվանումը լատիներեն՝ Tricholoma (Fr.) Staude։ Անվանումը կազմված է հին հունարեն «trichos» (մազ, խավ, գես) և «loma» (եզր, շուրթ) բառերից։ Թեև անվան ստուգաբանությունը հուշում է «խավոտ եզրեր», իրականում ձևաբանական տեսանկյունից այս ցեղի տիպային ներկայացուցիչների գլխարկը ոչ թե պարզապես եզրերում է ծոպավոր կամ մազոտ, այլ գրեթե ամբողջ մակերեսով է պատված նուրբ խավով, մանրաթելերով կամ թեփուկներով (ֆիբրիլոզ մակերես)։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Հայաստանի ակադեմիական և հանրամատչելի գրականության մեջ որպես այս ցեղի անվանում ամրագրվել է Շարքասունկ եզրույթը, որն արտացոլում է ռուսերեն «Рядовка» բառի ուղղակի, մեխանիկական պատճենումը (կալկա)։ Գիտական և էկոլոգիական տեսանկյունից այս անվանումը կոպիտ սխալ է և խիստ քննադատելի։ Բանն այն է, որ շարքերով, աղեղներով կամ «վհուկների օղակներով» (fairy rings) աճելը բնավ եզակի չէ այս ցեղի համար. այդպիսի վարքագիծ ունեն Clitocybe, Lepista, Agaricus, Marasmius և այլ ցեղերի հարյուրավոր տեսակներ։ Հետևաբար, զուտ շարքով աճելու հատկանիշը չի կարող հանդիսանալ ցեղը նույնականացնող մորֆոլոգիական կամ էկոլոգիական անձնագիր, և նման անվան կիրառումը վկայում է միայն խորը լեզվական գաղութացման ու կույր թարգմանության մասին։ Նախկինում հնչած «Ծոպեզրավոր» կամ «Խավաշուրթ» տարբերակներն էլ անհեթեթ են, քանի որ, ինչպես արդեն նշվեց, այս սնկերի գլխարկը խավոտ կամ մանրաթելային է ամբողջ մակերեսով, ոչ թե միայն եզրերում։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Որպեսզի Tricholoma ցեղի համար ճիշտ անուն ընտրվի, պետք է բացառել շփոթը նմանատիպ այլ ցեղերի հետ.

Lepista Արտաքնապես խիստ նման են, սակայն տարբերվում են սպորափոշու երանգով (սրանցը հաճախ վարդագույն է կամ սերուցքագույն) և թիթեղներով, որոնք մատով հրելիս հեշտությամբ, առանց կոտրվելու անջատվում են գլխարկի պարենքիմից։
Clitocybe Ի տարբերություն Tricholoma-ի՝ ոտիկին ատամնավոր կտրվածքով միացող (sinuate) թիթեղների, այս ցեղի ներկայացուցիչների թիթեղները հիմնականում ուժեղ իջնող են (decurrent) ոտիկի վրայով։
Melanoleuca Աչքի են ընկնում ավելի տափակ, կենտրոնում հաճախ արտահայտված թմբիկ ունեցող գլխարկներով և ամիլոիդ (յոդից կապտող) սպորներով։ Ի տարբերություն միկոռիզային Tricholoma-ների, սրանք հիմնականում հողային սապրոտրոֆներ են և աճում են մարգագետիններում։
Hygrophorus Տարբերվում են իրենց հաստ, մոմային և համեմատաբար նոսր դասավորված թիթեղներով, իսկ գլխարկն ու ոտիկը հաճախ խիստ լորձնային են։
Armillaria Սրանք աճում են բացառապես բնափայտի վրա (կենդանի ծառեր կամ կոճղեր)՝ մեծ, խիտ փնջերով, և ի տարբերություն Tricholoma-ների, ոտիկի վրա գրեթե միշտ ունեն հստակ արտահայտված թաղանթային օղակ։

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

  • Ռուսերեն. Рядовка (Ռյադովկա) – ծագում է «ряд» (շարք) բառից՝ խմբերով կամ գծերով աճելու վարքագծի պատճառով:

  • Անգլերեն. Knight (Նայթ – Ասպետ) – պատմականորեն ծագում է Tricholoma equestre (Ասպետական) տեսակի անվանումից, որը միջնադարում բարձր խավի համար նախատեսված դելիկատես էր:

  • Գերմաներեն. Ritterling (Ռիթերլինգ) – նույնպես ծագում է «Ritter» (ասպետ) արմատից՝ «-ling» փոքրացուցիչ վերջածանցով (բառացի՝ Ասպետիկ):

  • Ֆրանսերեն. Tricholome (Տրիխոլոմ) – լատիներեն գիտական անվան հնչյունային տեղայնացումն է:

  • Իտալերեն. Tricoloma (Տրիկոլոմա) – գիտական անվան իտալականացված ձևն է:

  • Վրացերեն. რიგა (Ռիգա) – բառացի նշանակում է «շարք» (ռուսերենի ուղղակի ազդեցությամբ): Երբեմն կիրառվում է նաև მანჭკვალა (Մանճկվալա) ժողովրդական անվանումը:

  • Թուրքերեն. Karakız mantarı (Քարաքըզ մանթարը) – բառացի «սև աղջիկ սունկ», ինչը վերաբերում է մուգ գլխարկով տեսակներին և որպես հավաքական անուն տարածվել է ցեղի վրա:

  • Պարսկերեն. قارچ تریخولما (Ղարչ-է Տրիխոլոմա) – լատիներեն անվան ուղղակի տառադարձումն է:

  • Լեհերեն. Gąska (Գոնսկա) – փաղաքշական բառ է, որը նշանակում է «սագիկ» և ընդգծում է սնկի արժեքավորությունը սլավոնական խոհանոցում:

  • Չեխերեն. Čirůvka (Չիրուվկա) – սլավոնական արմատից է, որը նկարագրում է սնկի մակերեսի գծավոր, թելանման կամ մանրաթելային կառուցվածքը:

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Այս լայնատարած ցեղի համար հայերեն անվան ընտրությունը կարելի է տանել երկու ճանապարհով՝ մորֆոլոգիական (արտաքին տեսքի) և մշակութային-արժեհամակարգային։ Քանի որ մենք արդեն ձևավորել ենք սնկերի որոշակի «արքունական» աստիճանակարգում (Amanita = Դշխո, Boletus = Արքայասունկ, Agaricus = Հարսնասունկ), եվրոպական մշակութային փորձի ներմուծումը շատ ավելի օրգանական կարող է լինել։ Մյուս կողմից՝ մորֆոլոգիական մոտեցումը հարվածի տակ է հայտնվում, քանի որ մազմզոտ/խավոտ անունների դաշտում մենք արդեն ունենք այնպիսի ցեղեր, ինչպիսիք են Xerocomus-ը (Թավշամորթ) և Xerula-ն (Չորաթավ), ինչը կարող է շփոթմունք առաջացնել։

  1. Ասպետիկ – Այս տարբերակը փայլուն կերպով տեղավորվում է մեր ընտրած արքունական անվանակարգի մեջ։ Այն վերցնում է եվրոպական մշակութային ավանդույթը (անգլ. Knight, գերմ. Ritterling) և այն տեղայնացնում հայերենին հարազատ, փաղաքշական «-իկ» վերջածանցով (ինչպես Շեկլիկ, Հովհարիկ)։ «Ասպետիկը» վեհ, միևնույն ժամանակ բնիկ և խոհանոցային ջերմություն հաղորդող անվանում է, որն ամբողջապես վերացնում է այլ ցեղերի հետ (օրինակ՝ Xerocomus) մորֆոլոգիական անունների շփոթը։ Գնահատականը՝ 5/5։

  2. Խավակալ – Կազմված է «խավ» և «-կալ» արմատներից։ Թեև այն ճշգրտորեն ցույց է տալիս գլխարկի ֆիբրիլոզ (ամբողջապես խավոտ) կառուցվածքը, հնչողությամբ փոքր-ինչ կոպիտ է ու անբարեհունչ: Բացի այդ, սնկերի անվանացանկում արդեն կան «թավշամորթ», «չորաթավ» և նմանատիպ այլ անուններ, ուստի «Խավակալը» նպատակահարմար է պահել այն ցեղերի համար, որոնք բացառապես մորֆոլոգիական բնութագրիչի կարիք կունենան: Գնահատականը՝ 3/5։

  3. Ծոպակիր – Ստուգաբանորեն ամենամոտն է լատիներեն նախնական իմաստին (trichos + loma), բայց քանի որ խավը ամբողջ գլխարկի վրա է, «ծոպ» (շրջազգեստի եզր, փնջիկ) բառը սահմանափակում է նկարագրությունը: Նաև զուրկ է գեղագիտական գրավչությունից։ Գնահատականը՝ 3/5։

  4. Գիսակիր – Կազմված է «գիս» (գես, մազ) և «կիր» արմատներից։ Թեև պատկերավոր է, սակայն լեզվամտածողության մեջ ասոցացվում է «գիսաստղի» կամ պոետիկ մազերի հետ, ուստի սնկի անվան համար չափազանց պաթետիկ է ու ոչ կիրառելի։ Գնահատականը՝ 2/5։

Եզրակացություն

Հաշվի առնելով «Շարքասունկ» տերմինի խիստ մերժելի, անտրամաբանական և ռուսաբանական բնույթը, ինչպես նաև ձևաբանական անունների (Խավակալ, Ծոպակիր) դեպքում Xerocomus և Xerula ցեղերի հետ հնարավոր շփոթն ու անբարեհնչությունը, որպես ցեղի պաշտոնական հայերեն անվանում հաստատվում է Ասպետիկ-ը։ Այս անվանումը հրաշալիորեն լրացնում է հայերենի սնկանունների «արքունական աստիճանակարգումը» (Amanita – Դշխո, Boletus – Արքայասունկ), փոխանցում է եվրոպական հարուստ միկոլոգիական ավանդույթը և «-իկ» վերջածանցի շնորհիվ ստանում է բնիկ, մտերմիկ ու ժողովրդական հնչողություն։

Այս ցեղի տեսակները