Խայտոտիկ (Leccinum) – Հայաստանի սնկերը

Լատիներեն անվան ծագումնաբանությունը

Գիտական անունը՝ Leccinum Gray (1821).

Ծագումը՝ Լատիներեն անվանումը ծագում է իտալերեն leccino բառից, որն իր հերթին գալիս է leccio արմատից, ինչը նշանակում է «քարակաղնի» (Quercus ilex)։ Սկզբնապես այս անունը տրվել է կաղնու տակ աճող սնկերին, սակայն հետագայում տարածվել է ամբողջ ցեղի վրա, թեև դրա ներկայացուցիչները (օրինակ՝ կեչասունկը) հաճախ կապված են բոլորովին այլ ծառատեսակների (կեչի, կաղամախի) հետ։ Անվան ընտրությունը մասամբ պայմանավորված է եղել Իտալիայում այս սնկերի էկոլոգիական կապերով, ինչը միշտ չէ, որ համապատասխանում է մյուս տարածաշրջանների տեսակներին։

Հայերեն առկա անուններն ու դրանց քննադատությունը

Հայկական գրականության մեջ այս ցեղի ներկայացուցիչները հաճախ անվանվում են.

Լեկցինում (Ուղղակի տառադարձում լատիներենից)
Կեչասունկ (Leccinum scabrum-ի համար)
Կաղամախասունկ (Leccinum aurantiacum-ի համար)

Քննադատություն

Սրանք ռուսերեն «Подберёзовик» և «Подосиновик» անունների կույր պատճենումներն են (calque)։ Սա լեզվական գաղութացման վառ օրինակ է, որտեղ սնկի անունը կապվում է բացառապես մեկ ծառատեսակի հետ՝ ռուսական լանդշաֆտին բնորոշ մտածողությամբ։
Էկոլոգիական սխալ. Հայաստանի պայմաններում Leccinum ցեղի շատ տեսակներ աճում են կաղնու, բոխու կամ պտղատու ծառերի տակ, ոչ թե միայն կեչու, ավելին, կեչուտները խիստ հազվագյուտ են։ «Կեչասունկ» անվանումը կտրում է սունկը հայկական բնաշխարհից և ստեղծում նույնականացման դժվարություններ։
Ձևաբանական անտեսում. Ռուսերեն պատճենումը լիովին անտեսում է ցեղի գլխավոր հատկանիշը՝ խայտաբղետ, թեփուկավոր ոտիկը, որն այս ցեղի «այցեքարտն» է։

Մորֆոլոգիական նմանակներն ու նրանց տարբերակիչները

Leccinum ցեղը հեշտ է շփոթել Boletaceae ընտանիքի այլ ցեղերի հետ:

Boletus	Leccinum-ից տարբերվում է ոտիկի վրայի ցանցանախշով (ոչ թե թեփուկներով) և սպիտակ, չփոխվող մսով: Leccinum-ի ոտիկը միշտ ծածկված է մուգ կամ սև թեփուկներով (խորդուբորդ է):
Suillus	Ունի լորձնային, կպչուն գլխարկ և հաճախ՝ ոտիկի վրա օղակ (վարագույրի մնացորդ), ինչը բացակայում է Leccinum-ի մոտ:
Tylopilus	Ոտիկը ունի մուգ ցանցանախշ, իսկ սպորափոշին վարդագույն է (Leccinum-ինը՝ դարչնագույն): Ունի շատ դառը համ:

Հիմնական տարբերակիչը. Leccinum ցեղի բոլոր ներկայացուցիչների ոտիկը պատված է մանր, հաճախ մուգ թեփուկներով, որոնք նրան տալիս են խորդուբորդ, «չալպտուրիկ» տեսք:

Սնկի անվան մեկնաբանությունն այլ լեզուներով

Լեզու	Անվանում	Իմաստ / Մոտեցում
Լատիներեն	Leccinum	Իտալերեն «կաղնու սունկ» արմատից
Պարսկերեն	قارچ ساقه زبر (Qârch-e sâghe-zebr)	Ձևաբանական. բառացի՝ «կոշտ/խորդուբորդ ոտիկով սունկ»
Ռուսերեն	Обабок	Հավանաբար կապված է «կոճղ» կամ «կլորավուն առարկա» (бабка) իմաստի հետ
Վրացերեն	არყის სოკო (arqis soko)	Էկոլոգիական. կեչու սունկ
Թուրքերեն	Kaba saplı mantar	Ձևաբանական. կոշտ/հաստ ոտիկով սունկ
Անգլերեն	Scaber stalk / Rough-stalked bolete	Ձևաբանական. խորդուբորդ/քերծված ոտիկ
Գերմաներեն	Raufußröhrlinge	Ձևաբանական. կոշտաոտիկ խողովակավոր
Իտալերեն	Leccino / Porcinello	Տեղային/Համեմատական. կաղնու տակ աճող կամ «փոքրիկ խոզուկ»

Առաջարկվող նոր անունների քննություն

Ձևաբանական ճշգրտության և լեզվական էսթետիկայի տեսանկյունից վերլուծենք հետևյալ երկու տարբերակնեը՝ հիմնված Leccinum ցեղի ամենաբնորոշ հատկանիշը՝ ոտիկի մակերևույթի տարբերակման վրա։

1. Քերծոտիկ

Ստուգաբանություն. Ծագում է «քերծել» կամ «քերծ» (անհարթ, քերծված տեղ) արմատից։
Առավելությունը. Այն շատ դիպուկ փոխանցում է ոտիկի տակտիլ (շոշափելիքի) զգացողությունը։ Գիտական լատիներենում scaber նշանակում է հենց «անհարթ, քերծված, կոշտ»։ Անգլերեն Scaber stalk տարբերակի ուղիղ հոմանիշն է։
Թերությունը. Հայերենում «քերծ» արմատը հաճախ ունի բացասական կամ «վնասված» լինելու երանգավորում։ Այն ավելի շատ ասոցացվում է մեխանիկական վնասվածքի, քան բնական նախշի հետ։

2. Խայտոտիկ

Ստուգաբանություն. Ծագում է «խայտ» (նախշ, բիծ, գույնզգույն) արմատից (ինչպես՝ խայտաբղետ, խայտառատ՝ սկզբնական իմաստով, խայտահավ)։
Առավելությունը. Սա հրաշալի տարբերակ է, որը միաժամանակ նկարագրում է և՛ ոտիկի տեսողական պատկերը (սպիտակ ֆոնի վրա մուգ թեփուկները), և՛ կառուցվածքը։ «Խայտ» արմատը հայերենում ունի բնականության և կենդանական նախշի իմաստ։ Այն էսթետիկորեն ավելի հաճելի է և հեշտությամբ է դառնում տեսակի անուն։
Գիտական հիմնավորում. Leccinum-ի թեփուկները ոչ թե պարզապես անհարթություն են, այլ հստակ գունային կոնտրաստ ունեցող կետեր, որոնք ոտիկին տալիս են «խայտավետ» տեսք։

Եզրակացություն

Ես ընտրում եմ Խայտոտիկ տարբերակը որպես Leccinum ցեղի հայերեն անվանում։

Պատճառաբանություն.

Լեզվական կենսունակություն. «Խայտոտիկը» հնչում է որպես բնիկ հայերեն բառ։
Տարբերակիչ ուժ. Այն կտրուկ տարանջատում է այս սունկը Boletus ցեղից, որի ոտիկը հարթ է կամ նրբագիծ ցանցով պատված։
Համակարգային կիրառություն. Այն թույլ է տալիս հեշտությամբ ստեղծել տեսակների անուններ.
- Leccinum scabrum -> Խայտոտիկ մոխրագույն
- Leccinum aurantiacum -> Խայտոտիկ շեկ
- Leccinellum crocipodium -> Խայտոտիկ դեղնատակ